Mae Llywodraeth Cymru wedi sefydlu tasglu newydd gyda'r nod o fynd i'r afael â'r problemau sydd wedi bod yn taro canol trefi ar hyd a lled y wlad. Cyhoeddwyd y cam gan y Gweinidog Sian Gwenllian, sydd wedi penodi Tamsin Ramasut a'r Athro Simon Gibson CBE yn gyd-gadeiryddion y Tasglu Canol Trefi. Disgwylir i'r tasglu adrodd yn ôl gydag argymhellion pendant erbyn dechrau 2027, fel rhan o ymrwymiad 100 diwrnod gan y llywodraeth.
Yn ystod ymweliad â busnesau ym Mangor ddydd Mawrth, dywedodd Sian Gwenllian, y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, fod her ddigyffelyb yn wynebu canol dinasoedd Cymru ar hyn o bryd.
"Mae 'na heriau mawr yn wynebu canol ein dinasoedd ni - 'dan ni gyd yn gweld hynny."
Beth fydd gwaith y tasglu newydd?
Bwriad y tasglu fydd canfod atebion ymarferol i'r problemau sy'n effeithio ar strydoedd mawr, gan edrych ar bopeth o gynllunio i drethi busnes. Esboniodd Ms Gwenllian fod angen edrych yn fanwl ar y sefyllfa cyn i unrhyw newid ddigwydd go iawn.
"Mae'r ffocws angen bod yn glir ar ffeindio datrysiadau i'r sefyllfaoedd yna a dyna fydd gwaith y tasglu sy'n cael ei gyhoeddi heddiw. Mae eisiau gweithredu i ddod ohono fo ac mae gan y tasglu ychydig fisoedd i edrych yn fforensig ar yr heriau - o gynllunio i drethi busnesau a sut i feddwl yn ddychmygus i adfer canol ein trefi. Dydyn ni ddim am ail-greu'r stryd fawr - dydyn ni ddim am allu denu'r enwau mawr corfforaethol. Mae'r [stryd fawr] yn newid – mae Bangor fel dwi'n gofio yn hollol wahanol ond mae 'na botensial anferth yma."
Ydy'r ymateb wedi bod yn ddigon cyflym hyd yma?
Nac ydy, yn ôl yr economegydd Dr Edward Thomas Jones o Brifysgol Bangor, sydd wedi dweud bod llywodraethau, cynghorau a'r sector breifat wedi bod yn rhy araf dros y cyfnod hir hwn i addasu i newidiadau mewn arferion siopa. Mae'n rhybuddio bod y problemau sylfaenol yn eisoes yn adnabyddus, a bod perygl i'r tasglu newydd droi'n ymarferiad geiriol yn hytrach nag arwain at gamau pendant.
"Mae [sefydlu'r tasglu] yn edrych braidd yn rhyfedd oherwydd 'dan ni'n gwybod beth ydy'r problemau... beth 'dan ni angen ydy penderfyniadau gan y llywodraeth i gael effaith bositif ar y stryd fawr. Dwi'n gobeithio bydd o ddim yn 'siop siarad' a bydd o'n arwain at rywbeth cadarn a phenodol – mae 'na risg mai 'siop siarad' ydy o ac mi fyddai hynny yn siomedig iawn."
Yn ôl Dr Thomas Jones, cyfuniad o ffactorau sydd wedi creu'r sefyllfa bresennol, gan gynnwys newid mewn arferion siopa, twf siopa ar-lein a lefel uchel o drethi busnes.
"Mae'n rhaid i'r llywodraeth roi y tools – faint mae busnesau yn talu o ran trethi? Beth sydd ar y stryd fawr i ddenu pobl mewn?"
Pa gymorth arall sydd wedi'i gyhoeddi ar gyfer Bangor a'r cyffiniau?
Ochr yn ochr â chyhoeddi'r tasglu, mae Llywodraeth Cymru wedi cadarnhau £654,000 ar gyfer gwelliannau i dir cyhoeddus ym Mangor, dinas sydd â'r stryd fawr hiraf yng Nghymru. Mae £350,000 pellach wedi'i glustnodi i gefnogi'r gwaith o adfywio Canolfan Siopa'r Rhiw ym Mhen-y-bont ar Ogwr.
Nid dyma'r unig fuddsoddiad i drawsnewid canol Bangor yn ddiweddar. Agorodd canolfan greadigol Nyth, gwerth £4.5 miliwn, yn y ddinas ym mis Tachwedd 2023, wedi'i chyllido drwy'r cynllun Trawsnewid Trefi a Chyngor Celfyddydau Cymru, yn ôl gofnod Senedd Cymru. Mae Sian Gwenllian ei hun wedi bod yn gefnogol i gynllun canolfan iechyd a llesiant gwerth £30 miliwn ar Stryd Fawr Bangor, gan ddweud y byddai'n denu mwy o bobl i ganol y ddinas ac yn cefnogi siopau a chaffis lleol, yn ôl wefan y Gweinidog. Mae Cyngor Gwynedd, Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr a Phrifysgol Bangor eisoes yn cefnogi'r cynllun hwnnw, yn ôl adroddiad newyddion cenedlaethol.
Yn ehangach, mae Llywodraeth Cymru wedi mabwysiadu'r egwyddor 'canol tref yn gyntaf' ar y cyd â phartneriaid gan gynnwys Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, sy'n gofyn i gyrff cyhoeddus ystyried lleoliadau canol tref yn gyntaf ar gyfer gweithleoedd, gwasanaethau a phenderfyniadau buddsoddi, yn ôl record trafodion y Senedd. Yn ogystal, mae'r cynllun Trawsnewid Trefi wedi dyrannu dros £49 miliwn o grantiau a benthyciadau i brosiectau adfywio canol trefi ar draws Canolbarth a Gorllewin Cymru ers 2020, yn ôl ddatganiad arall gan y Senedd.
Sut mae busnesau lleol yn gweld y sefyllfa?
Mae Nesta Pritchard, sy'n gweithio mewn siop ddillad ar Stryd Fawr Bangor, wedi disgrifio dirywiad amlwg yn y stryd, gyda chwsmeriaid o bell yn sylwi ar y newid.
"Mae hon yn siop lle mae pobl yn dod ac angen rhywbeth arbennig ond mae'r stryd fawr yn colli hynna, ac mae lot o siopau wedi cau lawr."
"Mae'n edrych yn drist a dweud y gwir, mi gafo' ni ddau gwsmer mewn heddiw o Loegr oedd yn dweud pa mor ddigalon mae'r stryd fawr yn edrych. 'Dan ni bron iawn a deud 'does 'na ddim mynd yn ôl o hyn'. Mae angen andros o lot o arian i godi'r lle i'r un safon ag oedd hi a gostwng trethi - rhywbeth i helpu perchnogion sydd ar y stryd fawr ac annog pobl i agor busnesau bach sydd am ddenu pobl mewn."
Mae Medi Parry Williams, sy'n ymgynghorydd i fusnesau a phartneriaid lleol ym Mangor, wedi ategu'r pryderon hyn, gan alw am gymorth ymarferol a hirdymor i fusnesau bach.
"'Dan ni angen buddsoddiad, 'dan ni angen edrych ar gynllunio i 'neud pethau'n haws i fusnesau symud ar y stryd fawr. Maen nhw angen support cyn iddyn nhw ddod yma, support tra eu bod nhw yma a 'dan ni angen sbïo ar y business rates - felly mae digon o bethau yna sa'n gallu cael eu gwneud yn weddol sydyn."
Er hynny, dywedodd Ms Parry Williams ei bod yn croesawu ymrwymiad diweddaraf y llywodraeth i sefydlu'r tasglu.
Beth sy'n digwydd nesaf?
Yn ôl y llinell amser a nodwyd yn y cyhoeddiad, disgwylir i'r tasglu gyflwyno ei argymhellion i Sian Gwenllian erbyn dechrau 2027, fel rhan o'r ymrwymiad 100 diwrnod, yn ôl adroddiad newyddion diweddaraf. Mewn maes cysylltiedig, mae achos busnes canolfan gofal sylfaenol newydd Waunfawr disgwyliedig i fynd gerbron cyfarfod Bwrdd Iechyd yn y misoedd nesaf er mwyn ceisio cymeradwyaeth cyn ei gyflwyno i Lywodraeth Cymru, yn ôl bapur newydd lleol.
Ffeithiau Allweddol
- Sefydlwyd y Tasglu Canol Trefi gan Lywodraeth Cymru fel ymrwymiad 100 diwrnod, gyda Tamsin Ramasut a'r Athro Simon Gibson CBE yn gyd-gadeiryddion.
- Disgwylir i'r tasglu gyflwyno argymhellion i'r Gweinidog Sian Gwenllian erbyn dechrau 2027.
- Cyhoeddwyd £654,000 ar gyfer gwelliannau i dir cyhoeddus ym Mangor a £350,000 pellach ar gyfer Canolfan Siopa'r Rhiw ym Mhen-y-bont ar Ogwr.
- Mae'r cynllun Trawsnewid Trefi wedi dyrannu dros £49 miliwn o gyllid i brosiectau adfywio ers 2020, yn ôl record y Senedd.
- Rhybuddiodd yr economegydd Dr Edward Thomas Jones fod perygl i'r tasglu droi'n ymarferiad geiriol yn unig heb arwain at newid pendant.
