Mae crwban môr prin o'r enw Rhossi, a ganfuwyd bron yn farw ar draeth yn Ynys Môn dros ddwy flynedd yn ôl, bellach ar ei ffordd adref i Gwlff Mecsico ar ôl taith adfer o bron i ddwy flynedd a hanner yn Sw Môr Môn. Bydd y crwban Kemp's ridley yn teithio bron i 5,000 o filltiroedd - yn gyntaf mewn hofrennydd i Lundain, ac yna ar awyren gargo i Houston, Texas - cyn cael ei ryddhau'n ôl i'w gynefin naturiol.
Cynlluniwyd yr ymgyrch gymhleth hon yn fanwl dros bron i ddwy flynedd, gan gynnwys adeiladu blwch pwrpasol i reoli tymheredd Rhossi yn ystod y daith, ynghyd â llu o waith papur swyddogol angenrheidiol i symud anifail prin ar draws ffiniau rhyngwladol.
Sut mae staff yn cadw Rhossi'n ddiogel yn ystod y daith?
Er mwyn atal croen a chragen Rhossi rhag sychu a chracio yn ystod y siwrne hir allan o'r dŵr, mae ei gorff yn cael ei orchuddio â KY Jelly a Vaseline. Esboniodd Matt Davidson, curadur Sw Môr Môn, fod angen cynnal lleithder y gragen er mwyn osgoi difrod iddi.
"Ar gyfer ei groen, rydyn ni'n defnyddio KY Jelly - sy'n fwy adnabyddus fel jeli iro (lubricant) rhyw - oherwydd ei fod yn dyner ar y llygaid," meddai Matt Davidson, curadur Sŵ Môr Ynys Môn.
Cafwyd sefyllfa ysgafn wrth baratoi ar gyfer y daith, gyda Mr Davidson yn nodi bod yn rhaid iddo egluro i staff fferyllfa leol pam roedd angen prynu cymaint o'r cynnyrch.
Ychwanegodd ei fod wedi gorfod egluro wrth staff fferyllfa pam ei fod yn prynu "tua wyth tiwb o KY Jelly a thri thwb o Vaseline."
Gan fod angen ailosod yr haen o jeli iro ar groen a llygaid Rhossi cyn iddo gael ei roi yn y blwch teithio, ac eto cyn i'r awyren adael, rhaid cwblhau'r daith gyfan mor gyflym â phosibl er mwyn diogelu lles y crwban.
Sut y daeth Rhossi i ofal Sw Môr Môn yn y lle cyntaf?
Cafodd Rhossi ei ddarganfod ym mis Rhagfyr 2023 ar draeth ger Rhosneigr gan gi o'r enw Meg, a oedd allan am dro gyda'i pherchennog ar y pryd. Ar y pryd, roedd y crwban yn llai na dwy flwydd oed ac yn dioddef o gyflwr o'r enw "cold-stunned", sy'n effeithio ar grwbanod môr sydd wedi treulio cyfnod rhy hir mewn dŵr oerach o lawer na'u cynefin naturiol.
Cred staff y sw mai gwyntoedd cryfion a chwythodd y crwban ifanc oddi ar ei gwrs arferol, gan ei arwain yn bell o Wlff Mecsico i ddyfroedd oer Cymru. Ers hynny, mae Rhossi wedi tyfu'n sylweddol o dan ofal arbenigol - o bwyso llai nag un cilogram yn wreiddiol, mae bellach yn 21kg.
Pam fod y foment hon mor bwysig i staff y sw?
Yn ôl Frankie Hobro, perchennog Sw Môr Môn, roedd goroesiad Rhossi ymhell o fod yn sicr yn ystod y dyddiau a'r wythnosau cyntaf ar ôl iddo gael ei ddarganfod.
Dywedodd Frankie Hobro fod crwbanod sy'n dioddef o'r cyflwr hwn yn "anaml yn goroesi heb gymorth arbenigol - doedden ni ddim yn gwybod a fyddai'n goroesi yn yr wythnos neu ddwy gyntaf."
Mae hi'n disgrifio'r foment o'i ryddhau yn ôl i'r gwyllt fel un llawn emosiwn i'r tîm cyfan, ar ôl bwrw dwy flynedd a hanner yn gofalu amdano.
"Mae crwbanod yn perthyn i'r gwyllt, nid mewn caethiwed, felly mae'r daith hon yn un emosiynol iawn gan mai dyma'r nod rydyn ni wedi bod yn gweithio tuag ato ers dros ddwy flynedd," meddai.
"Ond rydyn ni wedi dod i'w adnabod yn dda a'i nodweddion unigryw wrth ofalu amdano, ac mae'n teimlo y bydd darn bach ohonon ni'n nofio i ffwrdd i Fôr y Caribî ac ni fyddwn ni byth yn ei weld eto."
Pa arwyddocâd sydd i hyn i rywogaeth Rhossi'n gyffredinol?
Crwbanod Kemp's ridley yw'r rhywogaeth fwyaf prin o holl grwbanod môr y byd, ac maent yn dodwy eu hwyau ar ddim ond dau draeth yn y byd - un ym Mecsico ac un yn Texas. O ganlyniad, mae Sw Môr Môn yn gobeithio y gallai dychwelyd Rhossi'n ddiogel gyfrannu, hyd yn oed mewn ffordd fach, at ymdrechion ehangach i ddiogelu dyfodol y rhywogaeth brin hon.
Rhossi yw'r pedwerydd crwban môr i gael ei achub a'i adsefydlu'n llwyddiannus gan Sw Môr Môn dros y degawd diwethaf, sy'n adlewyrchu twf yn arbenigedd y sefydliad ym maes achub a gofalu am grwbanod môr sy'n cyrraedd arfordir Cymru mewn cyflwr peryglus. Mae'r sw bellach yn bwriadu mynd gam ymhellach drwy sefydlu canolfan achub bwrpasol i ofalu am grwbanod môr eraill a ganfyddir ar hyd arfordir Cymru wedi'u heffeithio gan dywydd oer.
Nid dyma'r tro cyntaf i her ariannol neu weinyddol godi wrth geisio dychwelyd crwbanod prin i'w cynefin gwreiddiol. Yn wir, adroddwyd yn flaenorol fod toriadau cyllidebol yn America wedi atal crwban prin arall rhag dychwelyd i'r UDA o Gymru, gan ddangos pa mor gymhleth y gall trefniadau o'r fath fod mewn achosion tebyg.
Key Facts
- Darganfuwyd Rhossi, crwban môr Kemp's ridley, bron yn farw ger Rhosneigr, Ynys Môn, ym mis Rhagfyr 2023.
- Mae wedi tyfu o lai nag 1kg i 21kg dan ofal Sw Môr Môn dros ddwy flynedd a hanner.
- Bydd yn teithio bron i 5,000 o filltiroedd - drwy hofrennydd, awyren gargo ac yn ôl i Wlff Mecsico.
- Kemp's ridley yw'r rhywogaeth fwyaf prin o grwbanod môr yn y byd, gyda dim ond dau draeth dodwy adnabyddus.
- Dyma'r pedwerydd crwban môr i gael ei achub a'i adsefydlu gan y sw dros y degawd diwethaf.
