Mae'r awdur Manon Steffan Ros, sy'n cyflwyno'r rhaglen Llwyfan ar BBC Radio Cymru, wedi treulio misoedd yn ymchwilio i fywyd Elen Egryn, y fenyw gyntaf i gyhoeddi cyfrol o gerddi yn y Gymraeg. Ganed Elen Egryn, sef Elin Evans o'i henw bedydd, yn Llanegryn ym 1807, ac mae Manon wedi bod yn olrhain ei hanes drwy fynwentydd, coed teulu, a chasgliadau'r Llyfrgell Genedlaethol. Y canlyniad yw rhaglen arbennig sy'n ceisio ail-gyflwyno'r bardd i gynulleidfa fodern.
Yn ôl disgrifiad swyddogol y rhaglen, cafodd y darllediad ei drefnu i nodi 150 mlynedd ers marwolaeth Elen Egryn, gan roi cyd-destun ychwanegol i benderfyniad Manon i fynd ar ei thrywydd eleni.
Pwy oedd Elen Egryn?
Cafodd Elin Evans ei geni ym mhentref Llanegryn ym Mro Dysynni ym 1807, ac fe ddaeth i gael ei hadnabod dan yr enw barddol Elen Egryn. Hi oedd y fenyw gyntaf i gyhoeddi casgliad o gerddi yn y Gymraeg, camp arloesol yn oes lle'r oedd cyfrolau barddonol yn cael eu cyhoeddi'n bennaf gan ddynion. Er ei phwysigrwydd hanesyddol, mae ei henw'n parhau i fod yn anghyfarwydd i lawer, a chyfyngedig yw'r wybodaeth sydd ar gael amdani ar-lein.
Pam mae ei gwaith yn cael ei ddiystyru gan rai ysgolheigion?
Er bod cerddi Elen Egryn wedi eu difrio o bryd i'w gilydd gan academyddion am eu bod yn perthyn i arddull flodeuog nodweddiadol o'i chyfnod, mae Manon yn eu hystyried yn ddewr a chignoglyd. Maen nhw'n mynd i'r afael â phynciau fel galar, iselder ac unigrwydd – themâu sy'n dal i fod yn heriol i'w trafod hyd yn oed heddiw. Cwestiynodd Manon yn agored a fyddai'r gwaith yn cael ei drin â'r un dirmyg pe bai wedi'i ysgrifennu gan ddyn.
"I fi, mae gwaith Elen Egryn mor bwysig ac mor rymus"
Sut aeth Manon Steffan Ros ar drywydd y bardd?
Dechreuodd y daith fel rhan o waith paratoi ar gyfer rhaglen Llwyfan, ond datblygodd yn ymchwil bersonol ddwys. Bu Manon yn crwydro gwefannau hel achau a chofnodion hanesyddol, yn ymweld â'r Llyfrgell Genedlaethol, ac yn siarad ag academyddion a beirdd cyfoes am waith Elen. Un o'r rhai a gyfarfu â Manon oedd Ceridwen Lloyd Morgan, a fu'n rhan o'r penderfyniad gan Wasg Honno i ailgyhoeddi cyfrol Elen, Telyn Egryn, ym 1998.
Yn ystod ei hymchwil, canfu Manon lun o frawd Elen a llun o'i thad, ac wrth syllu ar debygrwydd yn eu llygaid, dechreuodd feddwl tybed a oedd yr un nodweddion gan Elen ei hun. Fodd bynnag, cyfaddefodd Manon fod hel gwybodaeth am ferched na briododd yn dasg anodd, gan nad yw teuluoedd yn tueddu i gadw papurau modrybedd yn yr un modd â phapurau rhieni neu neiniau a theidiau. Aeth cyn belled â chwilio am fedd rhieni Elen ym mynwent Eglwys Llanegryn, ond dywedodd nad oedd hi'n dymuno datgelu gormod o fanylion ei thaith ymchwil o flaen llaw, gan ddweud ei bod eisoes yn teimlo ei bod yn 'nabod Elen yn ddigon da heb orfod gweld ei llun.
Pwy yw Manon Steffan Ros?
Ochr yn ochr â'i gwaith fel darlledwraig, mae Manon Steffan Ros yn cael ei disgrifio gan gyhoeddwyr fel un o'r awduron Cymraeg cyfoes mwyaf llwyddiannus, gyda hanes o ennill gwobrau mawr dros gyfnod o flynyddoedd. Yn ôl gwefan ei chyhoeddwr Firefly Press, mae hi wedi ennill Llyfr y Flwyddyn Cymru ac wedi bod yn bedair gwaith yn enillydd gwobr Tir na n-Og am lenyddiaeth plant. Yn ôl gwefan gyhoeddi Deep Vellum, cafodd Manon ei geni yn Rhiwlas, Eryri, a bu'n gweithio fel actores cyn troi at ysgrifennu.
Un o benllanw ei gyrfa oedd ei nofel Llyfr Glas Nebo, a enillodd fedal ryddiaith yn Eisteddfod 2018 ac a aeth ymlaen i gipio Gwobr Llyfr y Flwyddyn Cymru yn 2019, gan gynnwys categorïau Ffuglen a Dewis y Bobl, yn ôl adroddiad gan Words Without Borders. Cafodd ei chyfraniad ehangach i lenyddiaeth Gymraeg ei anrhydeddu ymhellach pan dderbyniodd Gymrodoriaeth Anrhydeddus gan Brifysgol Aberystwyth ar 17 Gorffennaf 2024, yn ôl gwefan y brifysgol.
Beth mae'r rhaglen yn ei ddangos am Elen Egryn?
Nod y rhaglen Llwyfan yw dwyn sylw newydd at fywyd a gwaith Elen Egryn, gan gynnig cyd-destun hanesyddol a phersonol i gynulleidfa nad yw, yn ôl Manon, wedi cael cyfle i ddod i wybod amdani o'r blaen. Trwy gyfuno ymchwil archifol â phrofiadau personol Manon ei hun wrth olrhain hanes y bardd, mae'r rhaglen yn ceisio adfer lle Elen yn hanes barddoniaeth Gymraeg.
Ffeithiau Allweddol
- Ganed Elin Evans, sef Elen Egryn, yn Llanegryn, Bro Dysynni, ym 1807.
- Hi oedd y fenyw gyntaf i gyhoeddi casgliad o gerddi yn y Gymraeg.
- Ailgyhoeddwyd ei chyfrol Telyn Egryn gan Wasg Honno ym 1998, gyda chymorth Ceridwen Lloyd Morgan.
- Nododd rhaglen Llwyfan 150 mlynedd ers marwolaeth Elen Egryn, yn ôl disgrifiad swyddogol y darllediad.
- Mae Manon Steffan Ros yn awdur, dramodydd a chyflwynydd sydd wedi ennill Llyfr y Flwyddyn Cymru a gwobr Tir na n-Og bedwar gwaith.
