Cyhoeddodd S4C gyfres ddrama newydd, dan y teitl gweithredol Y Pennaeth, a fydd yn adrodd hanes y cyn-brifathro a phedoffeil Neil Foden. Carcharwyd Foden, cyn-bennaeth Ysgol Friars ym Mangor, am 17 mlynedd yn 2024 ar ôl cael ei ganfod yn euog o gam-drin pedair merch yn rhywiol, a bydd y gyfres dair-rhan yn cael ei darlledu ar y sianel yn 2027. Ers y cyhoeddiad ddydd Iau, mae S4C wedi gorfod amddiffyn y penderfyniad yn wyneb beirniadaeth gyhoeddus.
Pwy fydd yn chwarae rhan Foden?
Yr actor Mark Lewis Jones, sy'n adnabyddus am ei waith mewn cynyrchiadau fel Y Golau: Dŵr, The Crown a Dal y Mellt, fydd yn cymryd rôl Neil Foden ar y sgrin. Cynhyrchiadau Mojo sydd wrth y llyw, gyda Llyr Morus yn cynhyrchu a Huw Chiswell yn cyfarwyddo, tra bod Llinos Gerallt – awdur cyfresi fel Yr Amgueddfa, Rownd a Rownd a Pobol y Cwm – yn gyfrifol am sgriptio'r ddrama.
Sut fydd y gyfres yn trin y stori?
Yn ôl S4C, bydd y sgript yn seiliedig ar dystiolaeth a nodiadau a gyflwynwyd yn ystod yr achos yn Llys y Goron Yr Wyddgrug, ynghyd ag adroddiad annibynnol gan yr arbenigwr Jan Pickles. Er mwyn diogelu preifatrwydd goroeswyr yr achos gwreiddiol, bydd prif gymeriadau'r ddrama a llawer o'r golygfeydd yn ffuglennol, a bydd y naratif yn cael ei adrodd o safbwynt dwy ferch ifanc a gafodd eu cam-drin. Bwriad y cynhyrchwyr yw archwilio sut y llwyddodd Foden i fanteisio ar amgylchiadau personol ei ddioddefwyr, ynghyd â'r bylchau yn y system ddiogelu a arweiniodd at golli cyfleoedd i'w atal rhag troseddu ymhellach.
Cadarnhaodd S4C fod Cynyrchiadau Mojo wedi cysylltu â Heddlu Gogledd Cymru cyn cychwyn ar y prosiect, gan sicrhau bod pob un o oroeswyr yr achos llys yn ymwybodol o'r cynhyrchiad ac wedi cael cynnig mynediad at gefnogaeth broffesiynol. Bu'r cwmni hefyd yn gweithio gyda newyddiadurwr a fu'n gyswllt rhwng y tîm cynhyrchu a rhai o'r bobl a effeithiwyd gan ddigwyddiadau'r achos, wrth iddynt ymchwilio ac ysgrifennu'r sgript.
Sut mae S4C wedi amddiffyn y penderfyniad i ddarlledu'r gyfres?
Mae'r cyhoeddiad wedi denu beirniadaeth lem ar y cyfryngau cymdeithasol, gyda sawl un yn disgrifio'r penderfyniad i gomisiynu'r gyfres fel "gwarth". Yn ymateb i'r pryderon ar raglen Dros Frecwast, dywedodd prif swyddog cynnwys S4C, Llion Iwan, fod trafodaethau wedi bod gyda goroeswyr trwy grŵp cefnogi drwy gydol y broses ddatblygu, ac y byddai "sawl blwyddyn wedi bod ers yr arestio a'r ddedfryd" erbyn i'r rhaglen gael ei darlledu.
Mae hi'n naturiol bo' pobl yn codi pryderon mewn achos fel hyn, ond alla' i sicrhau bod y broses wedi bod mewn datblygiad am ddwy flynedd. Y ffocws o'r cyntaf ydy'r goroeswyr a'r methiannau sefydliadol sy' wedi bod – yn golygu bod o wedi gallu cario 'mlaen i neud y troseddau yna.
Ychwanegodd Mr Iwan fod polisïau amddiffyn eisoes yn eu lle ond na weithredwyd arnynt yn ddigonol am fod pobl yn ofni herio unigolyn mewn safle o rym.
Fodd bynnag, mynegodd Helen Mary Jones, cyn-Aelod o'r Senedd ac arbenigwr annibynnol ar amddiffyn plant, ymateb "cymysg" i'r penderfyniad. Dywedodd nad oes pynciau na ddylai drama gyffwrdd ynddynt, gan gyfeirio at raglenni fel Cathy Come Home a Mr Bates vs The Post Office fel enghreifftiau o ddramâu a gyfrannodd at newid cymdeithasol positif, ond ychwanegodd:
Fy nheimlad i ydy ei fod just yn rhy fuan – i ba raddau fydd lleisiau goroeswyr yng nghanol hyn i gyd? A fydd perygl, yn lle herio diwylliant 'y dyn mawr', bod y fath raglen yn portreadu fe fel rhyw fath o anti-hero mewn ffordd?
Dywedodd Dai Davies, cyn-Brif Uwch Arolygydd yn Heddlu'r Met a chyn-lysgennad i'r elusen blant Kidscape, mai'r dioddefwyr sy'n bwysicaf yn y sefyllfa, gan nodi ei fod wedi cael sicrwydd gan gynghorwyr i'r cwmni teledu bod arbenigwyr yn cynnig cymorth iddynt. Ychwanegodd: "Be' sy'n fwy pwysig na hyn ydy bod rhywun yn cael eu dal i gyfrif."
Beth arall sydd wedi dod i'r amlwg am effaith Foden?
Mae maint y niwed a achosodd Foden wedi bod yn destun sylw ers tro. Yn ôl adroddiad blaenorol gan Cymru Fyw, honnodd cyn-ddisgybl 17 oed o Ysgol Friars fod Foden wedi ei grwmio pan oedd hi'n 14 oed, gan adael iddi wynebu problemau iechyd meddwl parhaus a brwydr am iawndal gan Gyngor Gwynedd.
Yn hanesyddol, dangosodd adroddiad diweddarach fod dros 50 o gyfleoedd wedi eu colli i atal Foden rhag cam-drin plant, tra bod pryderon amdano wedi eu codi cyn belled yn ôl â 2019 heb i Gyngor Gwynedd agor ymchwiliad ar y pryd, yn ôl adroddiadau blaenorol. Mae honiadau eraill wedi awgrymu ei fod wedi bod yn cam-drin disgyblion am dros 40 mlynedd, gyda hawliadau'n dyddio hyd yn ôl 1979.
Yn ystod yr achos llys, canfuwyd bod Foden wedi grwmio a cham-drin ei ddioddefwyr rhwng Ionawr 2019 a Medi 2023, mewn lleoliadau gan gynnwys ei gerbyd ac ystafelloedd gwesty. Wynebai 19 cyhuddiad yn gyfan gwbl, gan gynnwys 12 cyhuddiad o weithgaredd rhywiol gyda phlentyn, yn ôl adroddiad gan Heddlu Gogledd Cymru. Y llu hwn a nododd hefyd fod Foden wedi'i wahardd o addysgu am byth ar ôl y dedfrydu, ac wedi cael gorchymyn atal niwed rhywiol am oes yn ei erbyn, ynghyd â gorchymyn cyfyngu am 10 mlynedd yn ei atal rhag cysylltu â'i ddioddefwyr.
Dywedodd y barnwr wrth ei ddedfrydu ei fod yn ddyn "anllad", "trahaus" ac yn "fwli". Cafodd Foden ei arestio yn ei weithle ar 6 Medi 2023, wedi i ddioddefwr ddangos i oedolyn lun ohoni gyda Foden a sgrinluniau o negeseuon rhywiol amlwg, yn ôl Heddlu Gogledd Cymru. Yn ôl adroddiad gan ddarlledwr teledu masnachol, dywedodd Foden i un o'i ddioddefwyr fod yn rhaid iddi "gario'r gyfrinach i'w bedd a pheidio dweud wrth unrhyw un".
Sut mae S4C wedi ymateb i bryderon am sensitifrwydd y pwnc?
Dywedodd Gwenllian Gravelle, comisiynydd drama a ffilm S4C:
Mae hon yn stori bwysig ac ysgytwol am sut y llwyddodd dyn mewn safle o rym ac ymddiriedaeth i fradychu'r statws hwnnw dros nifer o flynyddoedd, tra'n codi cwestiynau anodd am ddiwylliannau lle mae unigolion yn cael eu gweld fel rhai na ellir eu herio.
Wedi'i datblygu gyda gofal a sensitifrwydd mawr, mae'r cynhyrchiad yn ymdrin â'r pwnc yn gyfrifol, gan ganolbwyntio ar ganlyniadau ehangach brad gan ffigwr cyhoeddus a ymddiriedwyd â chyfrifoldeb a gofal.
Beth sy'n digwydd nesaf?
Yn annibynnol ar y cyhoeddiad drama, disgwylir cyhoeddi Adolygiad Ymarfer Plant hwyr ddydd Mawrth, ar ôl arolwg blwyddyn o hir gan Fwrdd Diogelu Gogledd Cymru i archwilio sut y llwyddodd Foden i gam-drin y merched. Roedd yr adolygiad wedi'i drefnu'n wreiddiol ar gyfer mis Medi ond fe'i tynnwyd oriau cyn ei ryddhau tra bod swyddogion yn ailystyried "rhwymedigaethau cyfreithiol a rhannu gwybodaeth", yn ôl adroddiadau. Comisiynodd Bwrdd Diogelu Gogledd Cymru yr arbenigwr Jan Pickles i arwain yr ymchwiliad annibynnol hwn, yn ôl adroddiad gan ddarlledwr cenedlaethol, sy'n nodi bod yr adolygiad wedi canfod cyfleoedd a gollwyd i atal Foden, gyda adroddiad diweddarach gan ddarlledwr cenedlaethol arall yn cadarnhau'r ffigwr terfynol o dros 50 o gyfleoedd a gollwyd.
Yn dilyn y euogfarn wreiddiol yn 2024, pwysleisiodd comisiynydd plant Cymru bwysigrwydd "dysgu gwersi" o'r achos, yn ôl adroddiad gan wasanaeth newyddion masnachol. Bydd cyhoeddiad yr adolygiad hwn yn ychwanegu at y darlun cyhoeddus o'r methiannau sefydliadol y bydd y ddrama Y Pennaeth yn eu harchwilio ar sgrin yn 2027.
- Cafodd Neil Foden ei garcharu am 17 mlynedd yn 2024 am gam-drin pedair merch yn rhywiol tra'n brifathro Ysgol Friars, ar draws 19 cyhuddiad gan gynnwys 12 achos o weithgaredd rhywiol gyda phlentyn.
- Mark Lewis Jones fydd yn chwarae rhan Foden yn ddrama newydd S4C, Y Pennaeth, i'w darlledu yn 2027, ac mae S4C wedi amddiffyn y penderfyniad yn wyneb beirniadaeth gyhoeddus.
- Mae'r sgript yn seiliedig ar dystiolaeth llys ac adroddiad annibynnol Jan Pickles, gyda chymeriadau ffuglennol i ddiogelu goroeswyr.
- Mynegodd yr arbenigwr amddiffyn plant Helen Mary Jones bryder bod y gyfres yn dod yn "rhy fuan", tra dywedodd cyn-swyddog heddlu Dai Davies mai atebolrwydd i'r dioddefwyr sydd bwysicaf.
- Disgwylir cyhoeddi Adolygiad Ymarfer Plant hwyr ddydd Mawrth, gyda'r adroddiad yn canfod dros 50 o gyfleoedd a gollwyd i atal Foden.
