Cyhoeddodd S4C gyfres ddrama newydd, dan y teitl gweithredol Y Pennaeth, a fydd yn adrodd hanes y cyn-brifathro a phedoffeil Neil Foden. Carcharwyd Foden, cyn-bennaeth Ysgol Friars ym Mangor, am 17 mlynedd yn 2024 ar ôl cael ei ganfod yn euog o gam-drin pedair merch yn rhywiol, a bydd y gyfres dair-rhan yn cael ei darlledu ar y sianel yn 2027.
Pwy fydd yn chwarae rhan Foden?
Yr actor Mark Lewis Jones, sy'n adnabyddus am ei waith mewn cynyrchiadau fel Y Golau: Dŵr, The Crown a Dal y Mellt, fydd yn cymryd rôl Neil Foden ar y sgrin. Cynhyrchiadau Mojo sydd wrth y llyw, gyda Llyr Morus yn cynhyrchu a Huw Chiswell yn cyfarwyddo, tra bod Llinos Gerallt – awdur cyfresi fel Yr Amgueddfa, Rownd a Rownd a Pobol y Cwm – yn gyfrifol am sgriptio'r ddrama.
Sut fydd y gyfres yn trin y stori?
Yn ôl S4C, bydd y sgript yn seiliedig ar dystiolaeth a nodiadau a gyflwynwyd yn ystod yr achos yn Llys y Goron Yr Wyddgrug, ynghyd ag adroddiad annibynnol gan yr arbenigwr Jan Pickles. Er mwyn diogelu preifatrwydd goroeswyr yr achos gwreiddiol, bydd prif gymeriadau'r ddrama a llawer o'r golygfeydd yn ffuglennol, a bydd y naratif yn cael ei adrodd o safbwynt dwy ferch ifanc a gafodd eu cam-drin. Bwriad y cynhyrchwyr yw archwilio sut y llwyddodd Foden i fanteisio ar amgylchiadau personol ei ddioddefwyr, ynghyd â'r bylchau yn y system ddiogelu a arweiniodd at golli cyfleoedd i'w atal rhag troseddu ymhellach.
Cadarnhaodd S4C fod Cynyrchiadau Mojo wedi cysylltu â Heddlu Gogledd Cymru cyn cychwyn ar y prosiect, gan sicrhau bod pob un o oroeswyr yr achos llys yn ymwybodol o'r cynhyrchiad ac wedi cael cynnig mynediad at gefnogaeth broffesiynol. Bu'r cwmni hefyd yn gweithio gyda newyddiadurwr a fu'n gyswllt rhwng y tîm cynhyrchu a rhai o'r bobl a effeithiwyd gan ddigwyddiadau'r achos, wrth iddynt ymchwilio ac ysgrifennu'r sgript.
Beth arall sydd wedi dod i'r amlwg am effaith Foden?
Mae maint y niwed a achosodd Foden wedi bod yn destun sylw ers tro. Yn ôl adroddiad blaenorol gan Cymru Fyw, honnodd cyn-ddisgybl 17 oed o Ysgol Friars fod Foden wedi ei grwmio pan oedd hi'n 14 oed, gan adael iddi wynebu problemau iechyd meddwl parhaus a brwydr am iawndal gan Gyngor Gwynedd.
Yn hanesyddol, dangosodd adroddiad diweddarach fod dros 50 o gyfleoedd wedi eu colli i atal Foden rhag cam-drin plant, tra bod pryderon amdano wedi eu codi cyn belled yn ôl â 2019 heb i Gyngor Gwynedd agor ymchwiliad ar y pryd, yn ôl adroddiadau blaenorol. Mae honiadau eraill wedi awgrymu ei fod wedi bod yn cam-drin disgyblion am dros 40 mlynedd, gyda hawliadau'n dyddio hyd yn ôl 1979.
Yn ystod yr achos llys, canfuwyd bod Foden wedi grwmio a cham-drin ei ddioddefwyr rhwng Ionawr 2019 a Medi 2023, mewn lleoliadau gan gynnwys ei gerbyd ac ystafelloedd gwesty, ac roedd yn wynebu 19 cyhuddiad yn gyfan gwbl, yn cynnwys gweithgaredd rhywiol gyda phlentyn, ceisio trefnu trosedd rhyw yn erbyn plentyn, cyfathrebu rhywiol gyda phlentyn dan oed, meddu ar ddelweddau anweddus o blentyn, ac ymosodiad rhywiol ar blentyn, yn ôl adroddiadau. Dywedodd y barnwr wrth ei ddedfrydu ei fod yn ddyn "anllad", "trahaus" ac yn "fwli". Cafodd Foden ei arestio yn ei weithle ar 6 Medi 2023, wedi i ddioddefwr ddangos i oedolyn lun ohoni gyda Foden a sgrinluniau o negeseuon rhywiol amlwg, yn ôl Heddlu Gogledd Cymru.
Sut mae S4C wedi ymateb i bryderon am sensitifrwydd y pwnc?
Dywedodd Gwenllian Gravelle, comisiynydd drama a ffilm S4C:
Mae hon yn stori bwysig ac ysgytwol am sut y llwyddodd dyn mewn safle o rym ac ymddiriedaeth i fradychu'r statws hwnnw dros nifer o flynyddoedd, tra'n codi cwestiynau anodd am ddiwylliannau lle mae unigolion yn cael eu gweld fel rhai na ellir eu herio.
Wedi'i datblygu gyda gofal a sensitifrwydd mawr, mae'r cynhyrchiad yn ymdrin â'r pwnc yn gyfrifol, gan ganolbwyntio ar ganlyniadau ehangach brad gan ffigwr cyhoeddus a ymddiriedwyd â chyfrifoldeb a gofal.
Beth sy'n digwydd nesaf?
Yn annibynnol ar y cyhoeddiad drama, disgwylir cyhoeddi Adolygiad Ymarfer Plant hwyr ddydd Mawrth, ar ôl arolwg blwyddyn o hir gan Fwrdd Diogelu Gogledd Cymru i archwilio sut y llwyddodd Foden i gam-drin y merched. Roedd yr adolygiad wedi'i drefnu'n wreiddiol ar gyfer mis Medi ond fe'i tynnwyd oriau cyn ei ryddhau tra bod swyddogion yn ailystyried "rhwymedigaethau cyfreithiol a rhannu gwybodaeth", yn ôl adroddiadau. Bydd cyhoeddiad yr adolygiad yn ychwanegu at y darlun cyhoeddus o'r methiannau sefydliadol y bydd y ddrama Y Pennaeth yn eu harchwilio ar sgrin yn 2027.
- Cafodd Neil Foden ei garcharu am 17 mlynedd yn 2024 am gam-drin pedair merch yn rhywiol tra'n brifathro Ysgol Friars.
- Mark Lewis Jones fydd yn chwarae rhan Foden yn ddrama newydd S4C, Y Pennaeth, i'w darlledu yn 2027.
- Mae'r sgript yn seiliedig ar dystiolaeth llys ac adroddiad annibynnol Jan Pickles, gyda chymeriadau ffuglennol i ddiogelu goroeswyr.
- Canfu'r llys y bu Foden yn cam-drin ei ddioddefwyr rhwng Ionawr 2019 a Medi 2023, ar draws 19 cyhuddiad.
- Disgwylir cyhoeddi Adolygiad Ymarfer Plant hwyr ddydd Mawrth ynghylch methiannau diogelu yn achos Foden.
