Enwau Amrywiol ar gyfer Crempog yng Nghymru
Mae hi'n ddydd Mawrth Ynyd, ac mae crempog yn cael ei goginio'n aml bob munud. Fodd bynnag, nid crempog yw'r enw a ddefnyddir ym mhob cartref yng Nghymru. Mewn rhai ardaloedd, bydd pobl yn mwynhau bancos, cramwyth neu ffroes yn lle hynny.
Tarddiad a Defnydd Geiriau am Crempog
Yn rhaglen Bore Cothi ar Radio Cymru, bu'r ieithydd Dr Iwan Rees yn olrhain tarddiad geiriau Cymraeg sy'n cyfeirio at y crempog. Mae'n nodi bod y gair 'crempog' yn fwyaf cyffredin ymysg siaradwyr gogledd Cymru.
Mae'r gair 'crempog' wedi cael ei gofnodi am y tro cyntaf gan William Salesbury, awdur y Testament Newydd yn y 16eg ganrif. Yn ei llysieulyfr meddyginiaethol, mae'n defnyddio'r gair mewn cyd-destun annisgwyl, gan ddweud:
"codi dail yn gyrchion maldaswrn fel pentwr o grempogau wedi ymblannu yn ei gilydd".
Mae Geiriadur Prifysgol Cymru yn amau y gallai 'crempog' fod yn gysylltiedig â'r gair Saesneg 'crumpet'.
Ffurfiau Amrywiol yn Ne Orllewin Cymru
Yn y de orllewin, mae 'pancos' yn derm cyffredin gyda sawl ffurf ar gael. Mae 'pancosen', 'pancog' a 'pancogen' yn cael eu defnyddio, ac mae llu o ffurfiau lluosog megis 'pancoge', 'pancogod' a hyd yn oed 'pancocs'.
Fodd bynnag, mae cofnodion hefyd yn dangos bod rhai gogleddwyr yn defnyddio'r gair 'pancos'. Mewn gwaith ymchwil o'r enw Welsh Vocabulary of Bangor District, mae'r awdur yn cofnodi'r gair 'ponco' gyda'r diffiniad:
"flour mixed with bacon fat and then fried sometimes eaten with bacon".
Yn ardal Y Bala, mae'n arferol dweud 'ponca', sydd hefyd yn cael ei ddefnyddio fel cyfeiriad at rywun yn ddoniol neu'n wirion, fel yn y ymadrodd: 'yr hen bonca gwirion i ti'.
Cramwyth: Air Cymraeg Hynafol am Crempog
Mae 'cramwyth' yn air arall sy'n cyfeirio at grempog, gyda sawl ffurf megis 'cramoth', 'cremoth' neu 'crymoth'. Mae'n gyfarwydd yn ne Sir Gaerfyrddin ac yn cael ei ystyried yn air Cymraeg hynafol, heb fod wedi cael ei fenthyca o ieithoedd eraill.
Mae'r gair hwn yn deillio o wreiddiau Celtaidd, gan fod cysylltiad ag air Llydaweg 'krampouezenn'.
Ffroes: Term Arall ar gyfer Crempog yn Ne Dwyrain Cymru
Mae 'ffroes' yn air arall sy'n perthyn i'r de, yn benodol i'r dwyrain. Yn hen sir Forgannwg, defnyddir 'ffroesen' i gyfeirio at un crempog, a 'ffroesod' i ddisgrifio pentwr o'r rhain.
Yn ogystal, mae'r gair 'ffrwys' wedi cael ei gofnodi yng ngeiriadur John Walters yn 1773. Yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru, mae ffurfiau fel 'ffreis' a 'ffreisen' yn cael eu defnyddio yng Nghwm Tawe.
Rhagor o wybodaeth a Chysylltiadau
Mae'r gair 'crimp' hefyd yn cael ei ddefnyddio mewn cysylltiad â choginio crempog, gyda ryseitiau arbennig gan gogyddion Cymru.
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, X, Instagram neu TikTok i gael y newyddion diweddaraf. Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.
Gallwch hefyd lawrlwytho'r ap i gael y newyddion diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.
