Bywyd cynnar
Cafodd Jemima Niclas ei geni tua 1750. Nid oes llawer o wybodaeth am ei bywyd cynnar, ond gwyddom ei bod hi wedi gweithio fel crydd. Mae hefyd yn cael ei disgrifio fel dros chwe throedfedd o daldra, sef taldra sylweddol ar y pryd.
Ymosodiad y Ffrancwyr
Ar 22 Chwefror 1797, glaniodd byddin o Ffrainc ar dir Prydain. Tua 1,400 o filwyr Ffrengig ddaeth i'r lan yng Ngharreg Wastad, ger Abergwaun. Dyma'r tro olaf i fyddin dramor geisio ymosod ar Brydain.
Cafodd yr Is-gyrnol Thomas Knox y newyddion am yr ymosodiad ac roedd angen iddo gasglu milwyr lleol yn gyflym. Fodd bynnag, doedd ganddo ddim digon o filwyr i ymladd y Ffrancwyr, ac felly roedd rhaid aros am gymorth. Roedd pobl yr ardal yn ofnus ond yn benderfynol o helpu.
Jemima Fawr
Yn ôl y stori, aeth Jemima Nicholas allan ar ei phen ei hun gyda dim ond fforch wair fel arf. Llwyddodd i gipio 12 milwr Ffrengig a'u cloi yn Eglwys Santes Fair yn Abergwaun.
Mae hefyd yn cael ei adrodd bod Jemima wedi perswadio merched lleol i wisgo clogynnau coch a hetiau tal du, gan drefnu iddynt orymdeithio ar fryn gerllaw. O bell, roedd y merched yn edrych fel byddin fawr, gan achosi i'r Ffrancwyr feddwl bod llawer o filwyr Cymreig yn agosáu, gan achosi iddynt deimlo'n ofnus.
Y Ffrancwyr yn ildio
Erbyn prynhawn 24 Chwefror, dim ond dau ddiwrnod ar ôl y glaniad, roedd y Ffrancwyr wedi ildio. Roedd nifer o resymau am hyn, gan gynnwys bod rhai milwyr Ffrengig wedi mynd ar goll, wedi yfed gormod, neu wedi ysbeilio ffermdai lleol. Fodd bynnag, roedd tric Jemima a'r merched lleol yn rhan bwysig o lwyddiant y gwrthwynebiad.
Derbyniodd Jemima bensiwn am ei hymdrechion ac fe ddaeth yn ffigwr adnabyddus yn yr ardal. Bu farw yn Abergwaun ym mis Gorffennaf 1832, yn 82 oed, ac mae wedi'i gladdu yn yr un eglwys lle cadwodd y milwyr Ffrengig.
Dirgelwch yr hetiau
Yn 2019, gwerthwyd het a oedd yn perthyn i Jemima am £5,000, wedi cael ei gadw gan deulu lleol am flynyddoedd. Fodd bynnag, pan glywodd prifathro Ysgol Iau Abergwaun y newyddion, datgelodd fod ganddynt het arall hefyd a honnir ei bod yn perthyn i Jemima.
Felly, mae dirgelwch ynghylch pa un o'r ddwy het yw'r un wirioneddol Jemima. Nid oes neb yn gwybod y gwir.
Cofio Jemima heddiw
Dros y blynyddoedd, mae pobl wedi parhau i gofio Jemima Nicholas. Cafodd tapestri enfawr eu creu gan 80 o ferched lleol i ddangos hanes yr ymosodiad.
Mae hefyd cofeb a phac porffor yn Abergwaun sy'n helpu i gofio gwaith dewr Jemima Nicholas, arwres Abergwaun.
Mae'r erthygl hon wedi ei chyhoeddi gyda defnydd o Deallusrwydd Artiffisial (AI) i symleiddio'r cynnwys ar gyfer dysgwyr Cymraeg. Mae'r erthygl wedi ei gwirio gan newyddiadurwr cyn cyhoeddi.
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, X, Instagram neu TikTok. Anfonwch syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033. Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.
Pynciau cysylltiedig
Hefyd o ddiddordeb
- Cofio merched arbennig Casnewydd mewn mosaigau
- Y crys sy'n cofio cysylltiad Casnewydd â Gwlad y Basg
- Addysgu gartref: 'Llwybr gwerthfawr i ni fel teulu'
