Mae'r actores fyd-eang Y Fonesig Siân Phillips wedi cyhoeddi na fydd hi'n parhau i gyflawni rolau llwyfan mawr yn llawn-amser, ar ôl wynebu anawsterau gyda'i chof yn ddiweddar. Yn sgil y newyddion, mae'n gyfle i edrych yn ôl dros yrfa sydd wedi para dros 80 mlynedd, o'i gwreiddiau ar fferm yng Ngwauncaegurwen, Sir Gaerfyrddin, i lwyddiant rhyngwladol ar lwyfan, sgrin fach a sgrin fawr.
Fel yr adroddwyd yn ein erthygl flaenorol, mae Dame Siân Phillips, sydd yn 93 oed, wedi camu 'nôl o rolau llwyfan mawr ar ôl cael trafferth cofio llinellau wrth ymarfer ar gyfer y cynhyrchiad Atonement, ond mae'n bwriadu parhau i gymryd rhan mewn prosiectau llai o faint.
Pam mae ei gyrfa'n cael sylw o'r newydd?
Mae'r penderfyniad i dynnu 'nôl o berfformiadau llwyfan llawn-amser wedi ail-danio diddordeb yn ei gyrfa hirfaith, sydd wedi cynnwys rolau amlwg mewn ffilmiau fel Becket (1964), Goodbye, Mr. Chips (1969), Murphy's Law (1971) a House of America (1997), yn ogystal â chyfresi teledu clodwiw fel I, Claudius.
Sut ddechreuodd ei diddordeb mewn actio?
Yn ôl y darlledwr Hywel Gwynfryn, sydd wedi ysgrifennu llyfr am ei bywyd, cafodd Siân ei hysbrydoli'n ifanc iawn ar ôl gweld pantomeim gyda'i mam-gu yn Abertawe pan oedd hi'n chwe blwydd oed.
Pan oedd hi'n chwech oed fe aeth am dro efo'i Mamgu i Abertawe i weld ei phantomeim cyntaf ac fe gafodd ei chyfareddu. Ar ôl dychwelyd adre' fe ysgrifennodd mewn hen ddyddiadur, oedd yn y tŷ 'I am resolved to be an actress', ac fe gychwynnodd y daith tuag at wireddu'r nod hwnnw pan enillodd y wobr gynta' am lefaru yn Eisteddfod Genedlaethol Llandybie yn 1944.
Fe glywodd Nan Davies, a oedd yn gynhyrchydd gyda'r BBC ar y pryd, y ferch o Wauncaegurwen yn cystadlu ac fe recordiwyd ei llais ar gyfer y radio, ac erbyn 1953 roedd Siân yn aelod o'r BBC Repertory Company, yn actio gyda Rachel Tomos, Richard Burton, Dilys Davies, Prysor Williams a Clifford Evans.
Yn ogystal â hyn roedd Siân hefyd yn gweithio i'r adran gyhoeddi, ac yn aelod o Gwmni Drama Cyngor y Celfyddydau yn teithio Cymru gyda dramâu Saunders Lewis, Gymerwch chi Sigarét? a Siwan.
Sut oedd hi'n cofio gweithio gyda Samuel Beckett?
Wrth siarad â Hywel Gwynfryn ar Radio Cymru yn 2021, adroddodd Siân am ei phrofiad o weithio gyda'r dramodydd byd-enwog Samuel Beckett yn ystod cynhyrchiad West End Eh Joe.
O'n i mewn drama yn y West End yn yr 1960au ac fe ddaeth yr alwad i mi gwrdd â Samuel Beckett er mwyn gwneud y ddrama Eh Joe. Jackie MacGowran oedd yn chwarae rhan y gŵr a oedd gyda fy llais i yn ei ben yn hala fe'n hurt.
Roedd Beckett yn edrych yn wonderful, ro'dd e'n gwisgo dillad terrific, odd e'n neis iawn, ond odd e'n galed - yn eistedd o flaen y llwyfan yn edrych ac yn pwyntio'i fys.
Beth oedd ei phrofiad o berfformio'n fyw ar lwyfan?
Dechreuodd ei gyrfa ar y llwyfan, ac roedd hi'n mwynhau'r wefr o actio o flaen cynulleidfa yn fyw, gan nodi bod y pandemig Covid wedi effeithio ar ei gallu i berfformio am gyfnod.
Mae rhaid gweithio drwy'r amser - chi'n mynd yn ofnus os nad ydych chi'n ymddangos ar y llwyfan. Oherwydd Covid doedd neb wedi bod yn y theatr am beth amser, ac felly pan aethon ni'n ôl doedd ddim ofn arno' ni ond roedd y muscle wedi mynd yn slac - roedd rhaid dod i arfer eto.
Sut oedd ei phlentyndod yn Sir Gaerfyrddin?
Cafodd ei magu'n bennaf yn ardal Gwauncaegurwen a'r Allt Wen, ar fferm deuluol lle cafodd hi ei mam a'i mam-gu eu geni yn yr un ystafell.
Roedd rhan fwya' o'm mhlentyndod i yn y Waun (Gwauncaegurwen), ac yna yn yr Allt Wen - doedd ddim un pentre' yn bell o'r nesa yn yr ardal. Ges i fy ngeni ar y fferm, ac fe gath mam ei geni yn yr un ystafell ac fy mam-gu ei geni yn yr un ystafell - roedd e'n hen fferm yn y teulu.
O'n i'n dost drwy'r rhan fwya' o'n mhlentyndod, ac felly'n cael fy nala'n ôl yn y fferm i wella. Gwariais i lawer o amser ar ben fy hunan, a rwy'n unig blentyn hefyd - o'n i mas yn cerdded, yn darllen, yn 'whare, yn cael amser braf.
Roedd ei mam yn ffigwr dylanwadol iawn arni, er nad oedd hi'n awyddus i'w merch fynd i fyd actio.
Dwi ddim yn deall pam odd hi'n dysgu fi adrodd ond dim mynd 'mlaen i gael gyrfa'n actio. Dwi'n meddwl oedd hi'n deall pa mor anodd fydde pethe - roedd e'n annioddefol o galed.
Roedden nhw i gyd (y teulu) yn eitha' nerfus drosta'i, ond o'n i'n gwybod y bydde fi'n iawn.
Bu'r athro Cymraeg Eic Davies, tad y darlledwr Huw Llywelyn Davies, yn ddylanwad pellach arni yn Ysgol Ramadeg Pontardawe, gan awgrymu iddi newid ei henw perfformio o Jane i Siân.
Wedodd e 'ma rhaid i chi newid eich enw nawr, ma' Jane yn enw Saesneg - Siân. Do'dd neb yn galw plant yn Siân y pryd hynny, doedd e ddim yn ffasiynol.
Sut ddaeth hi i lwyddo mewn eisteddfodau?
Er i ddoniau Siân ddod i'r amlwg wrth gystadlu mewn eisteddfodau lleol a chenedlaethol, ni ddaeth y llwyddiant hwnnw'n syth.
Roedd ffordd Mam o ddysgu yn od i bawb arall, ac ar y dechrau doeddwn i ddim yn llwyddiannus o gwbl. Roedd hi'n licio bod pethe yn bod yn dawel ac yn rhesymol, ac roedd lot o actio'n mynd mlaen - roedd hi'n dweud 'peidiwch â gwneud hynna'.
Ac yna dechreues i fod yn llwyddiannus ac o'n i'n cystadlu rhywle bob dydd Sadwrn - y cwestiwn mawr oedd yr Eisteddfod Genedlaethol. Enillodd Mair Rees a fi yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llandybie, honna oedd yr un cyntaf.
Pa ddylanwad gafodd Saunders Lewis arni?
Wrth ymarfer drama Saunders Lewis, Gymerwch Chi Sigarét?, cafodd Siân gyfle i weithio'n agos gyda'r dramodydd ei hun, a datblygodd cyfeillgarwch cynnes rhyngddynt.
Dwi'n cofio fe'n dod i'r rehearsals. Roedd e mor fach - yn ddyn bach, bach, gyda phen mawr. O'n i'n dwlu ar y ddrama ac felly 'nes i gwrdd â fe. Dechreuodd e ail-sgrifennu pethe i fi ac egluro pethe, a daethon ni'n ffrindiau - roedd e'n ddoniol iawn ac yn lyfli.
Odd e'n mynd â fi mas am ginio ac odden ni o hyd yn mynd i 'run lle bob tro - ar y pier yn Tiger Bay, a oedd yn ardal beryglus yr adeg hynny. Dyna lle wnes i flasu gwin am y tro cyntaf.
Pwy fu'n bartneriaid priodasol iddi?
Bu Siân yn briod deirgwaith, ond y berthynas gyda'r actor Gwyddelig Peter O'Toole a gafodd y sylw mwyaf. Roeddent yn briod am ugain mlynedd, o 1959 i 1979, a chawsant ddwy ferch, Kate a Patricia.
O'n i wedi clywed lot amdano fe, ond roedd e wedi gadael RADA cyn i mi gyrraedd 'na. Daeth e lan i Lundain un penwythnos, ac o'n i mas i ginio gyda cwpl o ffrindie, ac o'dd un o nhw'n ei 'nabod e. Nes i gwrdd ag e ar y pafin a meddwl i fi'n hun 'na i briodi fe rhywbryd'.
Feddylies i ddim amdano fe wedyn tan i ni gwrdd eto, ac fe briodon ni. Roedd e'n briodas anodd ar brydie, ond hefyd yn iawn ar brydie.
Yn ôl rhaglen radio BBC, Siân Phillips at 90, roedd hi'n dal i berfformio yn 90 oed ac yn myfyrio ar ei pherthynas gyda Peter O'Toole yn y rhaglen honno.
Beth mae hi'n ystyried yn uchafbwynt ei gyrfa?
Er ei holl lwyddiannau ar lwyfan, ffilm a theledu, mae Siân yn nodi ei bod yn arbennig o falch o'i chyfnod fel perfformwraig cerddoriaeth theatrig, ar ôl dechrau ym myd sioeau cerdd yn 40 oed.
Un o'r pethau o'n i'n mwynhau yn ofnadwy oedd pan 'nes i ddechrau musical theatre pan o'n i'n 40 oed - o'n i'n hen i fod yn dechre canu a dawnsio.
Gorfod fi ddysgu disgyblaeth newydd ac fe ddechreuodd hynny fywyd newydd i mi. Rwy 'di gwneud wyth musical yn y West End a chael gyrfa o 15 mlynedd yn gwneud Cabaret hefyd, sydd wedi bod yn ddiddorol ofnadwy.
Beth mae hi'n ei golli fwyaf am Gymru?
Er ei gyrfa fyd-eang, mae Siân yn parhau'n hynod ymwybodol o'i gwreiddiau Cymreig, ac yn cofio'n gynnes am ei phlentyndod yng ngorllewin Cymru.
Dwi ddim yn cael gymaint o gyfle i fynd adre â hoffen ni, ond rwy'n dwlu mynd adre' a meddwl am fy mhlentyndod yng ngorllewin Cymru - o'n i mor hapus yno.
Beth arall wyddom ni am ei gyrfa hirfaith?
Yn 2018, derbyniodd Siân wobr cyflawniad oes yng Ngwobrau Drama Sain BBC, gan gydnabod gyrfa a oedd, ar y pryd, wedi para dros 70 mlynedd, yn ôl adroddiad gan gorfforaeth ddarlledu genedlaethol.
Yn ôl proffil gan Lywodraeth Cymru, dyfarnwyd CBE iddi yn 2000, ac roedd hi'n dal i weithio yn 81 oed, gan gynnwys cydweithio â'r cerddor Rufus Wainwright.
Wrth baratoi rhaglen ddogfen i nodi ei phen-blwydd yn 90 oed, dywedodd deunydd gwybodaeth rhaglenni'r BBC ei bod yn cadw tri dyddiadur er mwyn rheoli ei chalendr prysur, ac yn gwneud pilates yn rheolaidd i gadw'n heini. Nododd hefyd S4C fod rhaglen ddogfen Gymraeg, Siân Phillips yn 90, wedi'i darlledu yn 2023 i nodi'r garreg filltir.
Yn ôl gwybodaeth ar wefan gwyddoniadur ar-lein Wikipedia, ganed Siân Phillips o dan yr enw Jane Elizabeth Ailwên Phillips ar 14 Mai 1933 yng Ngwauncaegurwen, Sir Forgannwg.
Pwynt Allweddol
- Mae Siân Phillips, sydd yn 93 oed, wedi camu 'nôl o rolau llwyfan mawr llawn-amser ar ôl profi anawsterau gyda'i chof yn ddiweddar.
- Cafodd yrfa a bara dros 80 mlynedd, gan gynnwys rolau mewn Becket, Goodbye, Mr. Chips a I, Claudius.
- Bu'n briod deirgwaith, gan gynnwys ugain mlynedd o briodas gyda Peter O'Toole rhwng 1959 ac 1979.
- Derbyniodd wobr cyflawniad oes yng Ngwobrau Drama Sain BBC yn 2018 a CBE yn 2000.
- Ganed hi'n Jane Elizabeth Ailwên Phillips ar 14 Mai 1933 yng Ngwauncaegurwen.
