Dechreuodd tîm o wirfoddolwyr waith glanhau manwl ar organ bib hanesyddol Capel Rhondda yn Nhrehopcyn ger Pontypridd ddydd Llun 21 Gorffennaf 2025, gan dynnu, glanhau ac adfer pob un o'r 764 o bibau sy'n rhan o'r offeryn Blackett & Howden. Disgrifiwyd y cam fel un "hanfodol" yn y broses o adfer organ sydd â chysylltiad uniongyrchol â chreu'r emyn-dôn boblogaidd Cwm Rhondda ym 1907.
Mae'r gwaith glanhau, a fydd yn parhau dros ddau ddiwrnod, yn rhan o gynllun ehangach i sicrhau bod modd chwarae'r organ yn llawn erbyn ei phen-blwydd yn 120 oed ym mis Tachwedd 2027.
Pam mae'r organ mor bwysig?
Ar yr union organ hon ym mis Tachwedd 1907 y clywyd Cwm Rhondda am y tro cyntaf erioed, wedi i'r cyfansoddwr John Hughes ysgrifennu'r dôn i nodi gosod yr offeryn newydd yn y capel. Cynhyrchwyd yr organ gan gwmni Blackett & Howden, cwmni a fu'n gyfrifol am nifer fawr o organau mewn eglwysi a sinemâu ledled Prydain a thu hwnt cyn dod i ben yn ystod y 1970au.
Sut aeth cyflwr yr organ i ddirywio?
Wrth i nifer y gynulleidfa ostwng dros amser, dirywiodd cyflwr y capel ei hun, ac aeth yr organ i'r un cyfeiriad, gan ddod yn "gwbl anchwaraeadwy am sawl blwyddyn" hyd nes yn gynharach eleni. Yn ôl adroddiad blaenorol, caeodd yr adeilad rhestredig Gradd II ym mis Rhagfyr 2024 wedi i'r gynulleidfa ostwng, cyn i berchnogion gwreiddiol yr adeilad, Undeb Bedyddwyr Cymru, ei osod ar werth, yn ôl adroddiad gan bapur newydd cenedlaethol.
Sut lwyddodd y gymuned i brynu'r capel?
Wedi cyfnod o fod yn wag, derbyniodd Undeb Bedyddwyr Cymru gynnig gan grŵp cymunedol i brynu'r adeilad y llynedd, gyda'r pryniant yn cael ei gwblhau yn gynharach eleni. Yn ôl adroddiad blaenorol, roedd cyfanswm yr arian a godwyd gan y grŵp wedi cyrraedd tua £55,000 erbyn mis Gorffennaf 2025, yn erbyn targed diwygiedig o £60,000 a oedd yn cynnwys costau cyfreithiol a chostau eraill. Fodd bynnag, dywed adroddiad gan bapur newydd cenedlaethol fod yr ymgyrch godi arian wedi casglu dros £70,000 yn y pen draw i sicrhau'r pryniant a chadw'r capel yn gyfleuster cymunedol. Cadarnhaodd Undeb Bedyddwyr Cymru ei fod wedi derbyn cynnig y grŵp cymunedol, dan arweiniad Rhian Hopkins a'i thîm, yn ôl datganiad swyddogol yr Undeb. Yn ogystal, dyfarnodd Llywodraeth Cymru £10,000 i gefnogi asesiadau a gwaith adfer ar y capel, yn ôl yr un adroddiad.
Pwy sy'n arwain y gwaith adfer?
Mae Rhian Hopkins, cyfarwyddwr tîm cymunedol Adfer Capel Rhondda, wedi bod yn rhan ganolog o'r ymgyrch i achub yr adeilad a'r organ. Ar raglen Dros Frecwast, esboniodd fod elusen Pipe Up for Pipe Organs bellach yn gweithio gyda'r tîm lleol:
"Mae'r elusen Pipe Up for Pipe Organs, sy'n angerddol dros achub yr organau 'ma, wedi cysylltu efo ni ac yn mynd i weithio efo ni i sicrhau bod yr organ yn gallu cael ei chwarae flwyddyn nesaf."
"Maen nhw'n hyderus iawn bod modd ei adfer. Heddiw a fory mae criw o wirfoddolwyr o'r elusen yn mynd i dynnu bob un o'r 764 o bibau, maen nhw'n mynd i lanhau nhw. Mae'n gam pwysig ar y daith i adfer yr organ, ac mae llawer o waith o'n blaenau ni."
Pwy sy'n gwneud y gwaith technegol?
Bydd y broses lanhau'n cael ei goruchwylio gan gyd-sylfaenydd yr elusen, Martin Renshaw, ynghyd â'r saer organau Kingsley Robinson o ardal Y Fenni. Yn ôl datganiad gan reolwyr y capel, llwyddodd Mr Robinson yn ystod ei archwiliad cyntaf i "ddeffro'r organ gan wneud saith nodyn yn glywedol", ac ar ymweliad dilynol datrysodd broblem sylweddol gyda chwythwr yr offeryn - gan ganiatáu i Gwm Rhondda gael ei chwarae ar ei allweddi gwreiddiol am y tro cyntaf ers blynyddoedd.
Nid dyma'r tro cyntaf i Mr Robinson achub organ hanesyddol yn yr ardal. Bu'n cydweithio'n ddiweddar â Pipe Up for Pipe Organs i adfer organ Harrison & Harrison o 1907 yn eglwys a neuadd y Santes Anne yn Ynyshir, a gafodd ei hachub gan grŵp cymunedol Ynys y Cwtsh. Er i'r offeryn hwnnw gael ei ystyried y tu hwnt i'w atgyweirio ar un adeg, llwyddodd Mr Robinson, gyda chefnogaeth ariannol yr elusen, i'w atgyweirio o fewn wythnos yn unig. Mae'n dogfennu ei waith adfer organau ar ei sianel YouTube, Pipe Organ Revival.
Beth sy'n digwydd nesaf?
Er bod y gwaith glanhau'n gam pwysig ymlaen, mae'r grŵp cymunedol yn wynebu costau adfer a thrwsio sylweddol o hyd, gan gynnwys gwaith adeiladu mawr y tu hwnt i'r prosiect organ, yn ôl adroddiad gan bapur newydd cenedlaethol. Dywedodd Undeb Bedyddwyr Cymru y byddai'n parhau i weithio gyda'r perchnogion newydd i gytuno ar ffordd ymlaen ar gyfer y prosiect codi arian a dyfodol y capel, yn ôl ddatganiad yr Undeb. Y gobaith yw y bydd yr organ yn gwbl chwaraeadwy erbyn ei phen-blwydd yn 120 oed ym mis Tachwedd 2027, gyda chynlluniau eisoes ar y gweill ar gyfer dathliad arbennig i nodi'r achlysur.
Ffeithiau allweddol
- Dechreuodd y gwaith glanhau ar 21 Gorffennaf 2025 ac roedd yn para dau ddiwrnod.
- Mae 764 o bibau'r organ Blackett & Howden yn cael eu tynnu, eu glanhau a'u hadfer fesul un.
- Cyfansoddwyd Cwm Rhondda gan John Hughes ym 1907 i nodi gosod yr organ wreiddiol.
- Cwblhawyd pryniant cymunedol y capel yn gynharach eleni wedi ymgyrch codi arian a gyrhaeddodd dros £70,000, yn ôl un adroddiad.
- Nod y prosiect yw cael yr organ yn gwbl chwaraeadwy erbyn Tachwedd 2027, sef ei phen-blwydd yn 120 oed.
