Colli partner a theimladau cymysg
Fe gollodd Robin Huw Bowen ei bartner Pat yn Nhachwedd 2022.
"Mae pob math o deimladau yn llenwi'r meddwl. Tristwch. Ofn. Dicter. Ac wrth gwrs euogrwydd. 'Beth wnes i'n wrong? Beth allwn i fod wedi gwneud yn well? Beth ddyliwn i fod wedi gwneud?'"
Dyna eiriau Robin Huw Bowen wrth ddisgrifio’r teimlad o alaru ar ôl colli ei bartner Pat Donovan yn 2022. Roeddent wedi bod gyda’i gilydd am 46 o flynyddoedd ar ôl cwrdd yn y brifysgol.
Bywyd a gwaith y ddau
Robin yw telynor proffesiynol sydd wedi perfformio ar y delyn deires mewn cyngherddau ledled y byd. Roedd Pat yn gyd-olygydd Geiriadur Prifysgol Cymru yn Aberystwyth.
Marwolaeth sydyn Pat
Bu farw Pat yn sydyn ym mis Tachwedd 2022 ar ôl brwydr annisgwyl gyda chancer.
Cymorth gan elusen HAHAV
Cafodd Robin gymorth gan HAHAV, elusen o Geredigion sy’n cynnig nifer o wasanaethau gan gynnwys cwnsela galar.
Mae’r elusen newydd ailagor eu pencadlys ym Mhenparcau ar ôl gwaith gwerth £800,000.
Seremoni partneriaeth sifil a drefnwyd ar frys
Yn nyddiau olaf Pat, trefnwyd seremoni partneriaeth sifil ar frys i gadarnhau eu hunod.
Ar ôl marwolaeth Pat, dywedodd Robin fod y galar yn gwneud iddo deimlo fel pe bai "ar blaned arall a pethau'n digwydd o nghwmpas i".
"Fe wnaeth y cwnsela ei helpu i roi rhyw fath o drefn, i drio ffeindio ffordd allan o'r niwl. Sgwrsio oedd yn arwain at ddallt y camau i godi allan o'r peth…a cario ymlaen."
Cydweithio a gofal i fam Robin
Fe wnaeth Robin gwrdd â Pat pan oedd y ddau yn y brifysgol yn Aberystwyth - fe fuon nhw gyda'i gilydd am 46 o flynyddoedd.
Tra bod Pat yn sâl, roedd mam Robin, oedd yn ei 90au, hefyd angen gofal. Roedd Robin wedi bod yn edrych ar ei hôl hi gyda chymorth Pat ers sawl blwyddyn.
"Roedd y ddau ohonon ni yn gwneud cymaint drosti," meddai Robin, "ei chynnwys hi, ei diddanu hi, ei bwydo hi, yn gwneud pob math o bethau. Wel o'n i'n gwneud hynny ar ben fy hun wedyn, ac o'n i jyst yn teimlo'n gaeth."
Cysylltu â HAHAV a manteisio ar gwnsela
Cysylltodd Robin gyda HAHAV ar ôl gweld taflen yn hysbysebu’r elusen yn Aberystwyth. Cafodd sesiynau cwnsela dros gyfnod o fisoedd a dywedodd fod y siarad wedi bod yn help ymarferol.
"Mi fyddai'r cwnselydd weithiau yn awgrymu pethau 'Wel triwch hyn', ac roedd hynna ynddo ei hun jyst yn ddigon, i geisio edrych ar bethau o safbwynt wahanol. Hefyd (roedd yn help) cael 'bwrw bol' os liciwch chi, a chael rhywun yn gwrando, rhywun sympathetic, oedd yn dallt yr hyn o'n i'n ddweud."
Gofal i fam Robin a phwysigrwydd y Gymraeg
Roedd Pat a Robin wedi bod yn edrych ar ôl mam Robin ers blynyddoedd gyda'i gilydd - roedd mam Robin yn ei nawdegau ac angen gofal pan fu farw Pat.
"Cymraeg oedd iaith Pat a fi erioed i bob pwrpas. Er ein bod ni'n gweiddi ar ein gilydd yn Saesneg weithiau!" meddai Robin.
"A ddim jyst 'y geiriau' dwi'n ei olygu. Roedd pob agwedd ar Gymreictod yn bwysig yn y broses, y meddylfryd, y cefndir, profiad cymdeithasol, diwylliant. Roedd yn bwysig iawn, iawn cael gwneud yn Gymraeg, felly."
Hanes a chynnydd elusen HAHAV
Cafodd elusen HAHAV ei ffurfio yn Aberystwyth yn 2015 i ddarparu cymorth ymarferol, gofal cymdeithasol a chwmnïaeth i bobl yng Ngheredigion sydd â salwch cronig sy’n cyfyngu ar eu bywyd.
Yn wreiddiol, roedd darparu gwasanaeth hosbis yng nghartrefi pobl yn brif waith yr elusen, ond erbyn hyn mae gwasanaethau HAHAV wedi tyfu i gynnwys grwpiau cymorth, sesiynau creadigol a therapi.
Yn y blynyddoedd diwethaf, mae’r elusen wedi gweld cynnydd yn y galw am wasanaeth cwnsela galar. Yn 2023-24, roedd 114 o bobl wedi cael cyfres o sesiynau cwnsela.
Roedd y nifer wedi cynyddu i 140 yn 2025-26, ac mae’n ymddangos bod cynnydd pellach yn y flwyddyn ariannol bresennol.
"Mae'n oce i ofyn am gymorth, mae'n oce i siarad am hyn," medd Eluned Rowlands, cydlynydd gwasanaeth galar elusen HAHAV.
"Mae'n oce i ofyn am gymorth, mae'n oce i ofyn am help proffesiynol. Mae'n oce i siarad ynglŷn â hyn, ym mhob cenhedlaeth. Ni'n gweithio gyda pobl o 18 i fyny a ni wedi cael pob oedran, a dwi'n meddwl bod mwy o ddealltwriaeth nawr. Dyw e ddim mor gudd nawr i siarad am alar.
"Mae colli rhywun yn digwydd i bob un. Dyna un o'r pethau ni gyd yn mynd i, neu wedi mynd trwyddo, yw colled."
Ailagor pencadlys a datblygiadau newydd
Yn ddiweddar, fe ailagorodd yr elusen ei phencadlys yn Aberystwyth ar ôl gwaith adnewyddu mawr gwerth £800,000.
I ariannu’r prosiect, cafodd HAHAV grantiau gan y Loteri Genedlaethol, Llywodraeth Cymru, Ymddiriedolaeth Moondance, Ymddiriedolaeth Garfield Weston a SPF y DU.
Mae’r bwriad yn dechrau peilot ar gyfer gwasanaeth hosbis dydd yn y pencadlys yn yr hydref.
Heriau a rôl gwirfoddolwyr
Mae gan HAHAV dros 100 o wirfoddolwyr, ond mae lle ar gyfer mwy i ymuno â’r elusen er mwyn cynnig mwy o gefnogaeth i bobl Ceredigion.
Dywedodd Gwerfyl Pierce Jones, cadeirydd bwrdd ymddiriedolwyr HAHAV, fod gan yr elusen dîm bach o staff a bod y llwyddiant yn ddibynnol ar wirfoddolwyr.
"Gwirfoddolwyr ydy calon HAHAV – mae 'na dros gant ohonyn nhw ar draws ystod o weithgareddau, ac mae hynny'n cynyddu drwy'r amser.
"Mae'r angen yn anferth – Ceredigion ydy'r unig sir yng Nghymru heb wasanaeth hosbis cydnabyddedig. Felly mi ddechreuodd hwn yn fychan iawn ac mae o wedi tyfu am fod yr angen yn fawr, ac erbyn hyn 'da ni'n ceisio gwasanaethu Ceredigion gyfan."
Profiad Robin Huw Bowen gyda chwnsela galar
Roedd y gwasanaeth cwnsela galar yn sicr wedi helpu Robin Huw Bowen sydd, meddai, yn dod o gefndir a diwylliant lle nad oedd gofyn am help gan gwnselydd yn rhywbeth naturiol.
"Teulu Cymraeg, Presbyteraidd o ogledd Cymru – teulu o gyfnod ar ôl y rhyfel pan oedd pobl wedi gorfod dygnu arni a bwrw 'mlaen. Ond dyw pawb ddim yn medru 'côpio' fel yna.
"Dwi yn meddwl bod hi'n beth da cael yr help yma. Hyd yn oed os gwnewch yn gyfrinachol – dyw hi ddim i fod yn agored i bawb ei drafod. Sortiwch eich hunain allan gystal ag y medrwch.
"Ond os 'da chi'n dal i foddi, gweiddwch am rywun i daflu lifebelt i chi. Mae siarad yn sicr yn helpu."
