Erthygl am Noa-Rose a'i Brwydr Gyda Meningitis B
Ers i Noa-Rose gael llid yr ymennydd (meningitis) meningococcal math B, mae hi'n "ferch wahanol".
Mae rhieni Noa-Rose yn cofio'r ofn o'i dal hi'n "ddifywyd" yn eu breichiau, a'r edrychiad ofnus yn llygaid y meddygon.
Ar ôl iddi fynd yn sâl iawn ym mis Rhagfyr 2022, bu'r ferch bedair oed ar ward dibyniaeth uchel am bythefnos yn ymladd am ei bywyd.
Roedd hi wedi dal llid yr ymennydd, dolen allanol (meningitis) math B meningococcal er gwaethaf cael ei brechu'n llawn.
Dywedodd elusen Meningitis Now fod Noa-Rose yn "anlwcus iawn", gan ddisgrifio'r sefyllfa fel un "brin iawn, iawn".
Mae achosion o MenB wedi gostwng 75% mewn babanod sydd wedi cael eu brechu ers 2015.
'Profiad Gwaethaf Fy Mywyd'
Mae rhieni Noa-Rose, Emma a Scott Alderman o Goed-duon, sir Caerffili, wedi disgrifio sut na chafodd eu merch ddiagnosis MenB yn syth.
Maen nhw eisiau rhybuddio eraill i fod yn wyliadwrus am symptomau gan gynnwys tymheredd uchel a chwydu.
"Roedd hi mor sâl, roedd meddygon yn ceisio ei sefydlogi hi o'n blaenau ni," meddai Emma, sy'n fam i bedwar o blant.
Mae hi'n cofio sgrechian wrth i anadlu Noa-Rose newid, gyda'i thad Scott yn dweud:
"Fi'n credu ar y pwynt hynny sylweddolon nhw [y meddygon] bod hi'n amlwg yn sâl iawn a newidiodd yr awyrgylch, ac roeddet ti'n gallu gweld bod hi'n ymladd am ei bywyd, a doedd dim byd y gallen ni wneud am y peth.
Roedd e jyst fel 'beth sy'n digwydd yma?' a heb os nac oni bai, dyma brofiad gwaethaf fy mywyd."
Aeth Noa-Rose yn sâl iawn ym mis Rhagfyr 2022, a bu ar ward dibyniaeth uchel am bythefnos yn ymladd am ei bywyd.
Datblygodd yr hunllef ar ddydd Sadwrn arferol, ar ôl i Noa-Rose dychwelyd o'r parc gyda'i thad.
Yna dechreuodd gwyno am boen yn ei choes - poen roedd Emma yn credu oedd yn boenau tyfu, felly penderfynodd roi bath i'w merch.
"Unwaith i'r dŵr gyffwrdd ei chorff, roedd hi'n crio mewn poen felly fe wnaethon ni ddod â hi lawr staer a gadael iddi gysgu ar y soffa," meddai Emma.
Ond yn fuan wedyn, dechreuodd brech ledaenu dros ei chorff, tra bod ei thymheredd wedi codi i 40°C.
Aeth ei rhieni â hi i Ysbyty'r Tywysog Siarl ym Merthyr Tudful, ble roedd y meddygon yn credu bod ganddi dwymyn ysgarlad (scarlet fever) neu Strep A - ac felly cafodd Noa-Rose ei gyrru adref, yn ôl ei rhieni.
Gwaethygodd ei chyflwr yn gyflym, ac yng nghanol y nos dechreuodd chwydu ac yna aeth yn anymatebol.
Roedd ei rhieni'n credu y gallai fod yn sepsis, ond ar ôl cael ei rhuthro yn ôl i'r ysbyty, cafodd bigiad yn y lwynau (lumbar puncture), a gadarnhaodd fod ganddi MenB.
Mae Emma yn credu, er efallai nad yw brechlyn yn atal haint yn llwyr, mae'n gallu lleihau'r difrifoldeb os yw'n digwydd.
"Galla i ddweud yn hyderus, pe bai Noa-Rose heb gael y brechlynnau, fyddai hi ddim gyda ni nawr a bydden ni wedi'i cholli," meddai.
Beth yw Meningitis B?
Mae llid yr ymennydd yn haint o'r pilenni amddiffynnol (protective membranes) sy'n amgylchynu'r ymennydd a llinyn y cefn.
Mae'n cael ei achosi gan wahanol fathau o facteria, feirysau, ffyngau a phathogenau eraill, ac mae'r prif fathau o facteria yn cynnwys mathau meningococcal A, B, C, W, X ac Y.
Dros y flwyddyn ddiwethaf, MenB oedd 82.6% (313 o 378) o'r holl achosion, yn ôl ffigurau Llywodraeth y DU.
Mae babanod mewn perygl uchel o gael MenB oherwydd nad oes ganddyn nhw amddiffyniad imiwnedd rhag gwrthgyrff (antibodies), gyda'r clefyd yn brin mewn rhai dros bedair oed.
O ganlyniad, mae'r GIG yn cynnig y brechlyn MenB i fabanod mewn tri dos - yn wyth wythnos, 12 wythnos, a blwydd oed.
Mae pobl ifanc yn fwy tebygol o gario'r bacteria yn eu gwddf na grwpiau oedran eraill, a dyna pam fod rhai achosion o'r clefyd yn y grŵp oedran hwnnw.
Y llynedd bu farw myfyriwr o Gymru ar ôl dal llid yr ymennydd ym Mhrifysgol Bournemouth, tra bu farw dau berson yn dilyn achos yng Nghaint yn gynharach fis yma.
Mae angen triniaeth feddygol gyson ar Noa-Rose i helpu gyda'i chyflwr
Mae Noa-Rose, sydd bellach yn saith oed, ymhlith yr un o bob pump o oroeswyr sy'n dioddef gydag effeithiau sy'n newid bywyd, gan gynnwys epilepsi, blinder ac oedi gyda'u datblygiad.
"Mae hi'n blentyn gwahanol," meddai Emma.
"Dros nos, rydych chi wedi mynd o fod yn rhiant i fod yn ofalwr gyda'r holl bryderon yma.
Bob tro rydyn ni'n mynd i apwyntiad ysbyty maen nhw'n dweud rhywbeth arall wrthon ni. Felly mae'n lefel hollol newydd o bryder."
Dywedodd Emma ei fod hefyd wedi cael effaith fawr ar Noa-Rose, gan ychwanegu: "Mae'n rhaid iddi dyfu i fyny'n eithaf cyflym oherwydd ei hanghenion meddygol, ac mae'n rhywbeth rwy'n siarad â'r ymgynghorwyr amdano drwy'r amser.
Dyma'r beth rwy'n credu sy'n anodd iddi, oherwydd yn y pendraw, dim ond bod yn blentyn mae hi eisiau."
Mae Emma yn llysgennad i Meningitis Now ac mae wedi rhybuddio rhieni i fod yn wyliadwrus am symptomau, dolen allanol - gall y rhain ddechrau'n sydyn a datblygu'n gyflym, gan gynnwys twymyn (fever), pen tost difrifol a chwydu.
Disgrifiodd sut y gallai plentyn fynd o "fod yn berffaith iach, yn hapus, yn rhedeg o gwmpas, i wynebu sefyllfa dyngedfennol o fewn ychydig oriau".
'Sut ydych chi'n rhoi pris ar hynny?'
Cafodd y brechlyn MenB, dolen allanol ei ychwanegu at raglen imiwneiddio plant y GIG yn y DU ar gyfer babanod a gafodd eu geni ar neu ar ôl 1 Gorffennaf 2015.
Mae babanod ifanc yn cael blaenoriaeth oherwydd eu bod mewn mwy o berygl o heintiau ymledol, ac yn llai abl i'w hymladd.
Mae'r brechlyn yn cael ei roi yn wyth wythnos a 12 wythnos oed, gyda dos cyfnerthol (booster) yn cael ei roi pan yn flwydd oed.
Dywedodd Emma fod Noa-Rose wedi derbyn y rhain i gyd.
Mae Emma bellach yn galw am gyflwyno'r brechlyn i bobl ifanc ledled y DU, gan ddisgrifio'r achos diweddar yng Nghaint fel un "torcalonnus".
"Rwy'n gwybod beth maen nhw'n mynd drwyddo a pha mor frawychus yw e."
"Heb os nac oni bai, dyma brofiad gwaethaf fy mywyd," meddai Scott
Esboniodd Esme Lee o Meningitis Now, er nad yw brechlynnau 100% yn effeithiol, mae babanod a phlant ifanc wedi'u "hamddiffyn yn llawer gwell" os ydyn nhw'n eu derbyn.
"Onid yw hi'n well cael eich brechu a chael y siawns 75% hwnnw na dim o gwbl?" meddai.
Mae gan yr elusen ymgyrch No Plan B for MenB, dolen allanol, gyda'r nod o gyflwyno pigiad atgyfnerthu i bobl ifanc erbyn 2030 a gwneud y brechlyn yn fwy fforddiadwy ar y stryd fawr.
"Mae hyn yn ymwneud â chost bywyd person ifanc, a bywydau eu teulu," meddai Ms Lee.
"Sut ydych chi'n rhoi pris ar hynny?"
Dilyn Cyngor y Pwyllgor Imiwneiddio
Dywedodd Llywodraeth y DU eu bod yn dilyn cyngor gan y Pwyllgor Cydweithredol ar Frechu ac Imiwneiddio, sydd wedi cael cais i adolygu'r achosion yng Nghaint a darparu cyngor wedi'i ddiweddaru.
Dywedodd llefarydd ar ran Llywodraeth Cymru fod y brechlyn MenB yn cael ei gynnig i fabanod, tra bod y brechlyn MenACWY yn cael ei roi i ddisgyblion Blwyddyn 9 i amddiffyn rhag y straeniau hynny.
"Yn dilyn yr achosion yng Nghaint, mae adnoddau a gwybodaeth wedi'u rhannu â sefydliadau addysg uwch a gweithwyr gofal iechyd proffesiynol i sicrhau eu bod yn chwilio am arwyddion llid yr ymennydd ac yn gwybod sut i ymateb," ychwanegodd.
Dywedodd llefarydd ar ran Bwrdd Iechyd Cwm Taf Morgan eu bod wedi "ymrwymo i addysgu ein timau ac i wella'n barhaus y ffyrdd rydyn ni'n adnabod ac yn trin llid yr ymennydd".
Maen nhw'n annog y cyhoedd i fod yn "ymwybodol o symptomau", gan ychwanegu: "Os hoffai teulu Noa-Rose drafod unrhyw elfen o'i gofal, byddem yn eu hannog i gysylltu â'n tîm pryderon."
Dywedodd llefarydd iechyd Plaid Werdd Cymru, Ian Chandler, fod y blaid yn rhannu pryderon y teulu, ond y dylai canllawiau brechu "ddod gan y prif swyddog meddygol yn seiliedig ar gyngor arbenigol gan Iechyd Cyhoeddus Cymru, nid gwleidyddion".
Ychwanegodd llefarydd ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig: "Dylai gweinidogion edrych ar ymestyn mynediad at y brechlyn MenB i bobl yn eu harddegau a myfyrwyr prifysgol, o ystyried yr achosion presennol yng Nghaint".
Dywedodd Plaid Cymru fod rhaid i Gymru fod yn "ymwybodol ac yn effro" i fygythiadau iechyd cyhoeddus, gan annog y llywodraeth a'r GIG i addasu'n gyflym a gweithredu ar dystiolaeth wyddonol.
Mae'r Ceidwadwyr Cymreig a Reform UK wedi cael cais am sylw.
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.
Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.
Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.
Pynciau Cysylltiedig
Straeon Perthnasol
- 'Doedd neb yn gwybod amdano' - Rhieni'n galw am frechlyn llid yr ymennydd
- Galw ar fyfyrwyr Prifysgol Caint sydd yng Nghymru i roi gwybod i feddyg teulu
- Dyn wedi marw'n annisgwyl o lid yr ymennydd
