Cofio Trefor Owen, gwneuthurwr clocsiau a chynhyrchydd dawns
Mae teyrngedau wedi eu rhoi i Trefor Owen, gwneuthurwr clocsiau a ffigwr amlwg yn y byd dawns gwerin, am ei "ddylanwad anferth" ar draddodiad dawns Cymru. Bu farw yn 74 oed ar ôl cyfnod byr o salwch, wedi blynyddoedd o weithio yng Nghricieth, lle y cafodd ei adnabod am ei garu at Gymru, a'i alw'n "ei gartref mabwysiedig", yn enwedig ei fynyddoedd.
Roedd Trefor Owen wedi dysgu ei grefft i eraill sydd bellach yn parhau'r traddodiad, gan greu cysylltiad cryf rhwng cynhyrchu clocsiau a dawns gwerin yng Nghymru a thu hwnt.
Simon Brock, sy'n gwneud bywoliaeth o werthu clocsiau, cofiodd sut y cafodd lety a gwersi gan Trefor yng Nghricieth am wythnos gyfan yn gynnar yn ei yrfa, mewn cyfnewid am botel wisgi.
Siobhan Owen, merch Trefor, nododd bod ei dad yn caru byw yng Nghricieth gyda golygfeydd o fynyddoedd Eryri, gan ddweud ei fod "wedi dod o hyd i'w gynefin, ble'r oedd o'n teimlo ei fod yn perthyn a lle'r oedd yn dod o hyd i heddwch".
Dylanwad a phrentisiaeth gyda Gwilym Bowen Rhys
Un o'r teyrngedau a dderbyniodd Trefor oedd gan y cerddor Gwilym Bowen Rhys, a ddechreuodd gyfnod o ddwy flynedd o brentisiaeth gyda Trefor yn 2013.
"Dyma ddechrau dwy flynedd hyfryd yn ei gwmni yn dysgu ei grefft, ond hefyd yn mwynhau ei ffraethineb a'i sgwrs ddifyr yn y gweithdy bach yng Nghricieth. Roedd o'n ŵr cydwybodol a chadarn ei ddaliadau sosialaidd, ac yn Gymro gwlatgar i'r carn.
Roedd cyfraniad Trefor yn un anferth i draddodiad dawns Cymru. Dechreuodd Trefor wneud clocsiau ar gyfer glowyr yng ngogledd Lloegr, ond pan gaewyd y pyllau yno, dechreuodd greu clocsiau ar gyfer dawnswyr.
Roedd o'n rhan annatod o faes Eisteddfod yr Urdd am flynyddoedd maith, yn gwerthu a thrwsio clocsiau'r dawnswyr ifanc."
Bywyd a gwaith yng Ngogledd Lloegr
Ganwyd Trefor Owen yn Lerpwl a bu'n byw a gweithio yn Horbury, ger Wakefield, lle sefydlodd gymdeithas ddawnsio'r Wakefield Morris Dancers.
Bu'n Llywydd The Morris Federation rhwng 2004 a 2009. Mewn teyrnged, dywedodd pwyllgor y ffederasiwn:
"Bydd y cof amdano yn parhau yn nawnsfeydd y Wakefield Morris".
Ar y cyfryngau cymdeithasol, dywedodd y Wakefield Morris Dancers:
"Fel dawnsiwr, athro, meistr ar wneud clocsiau, fe wnaeth ei ddylanwad, ymroddiad a safonau uchel iawn ein siapio ni i fod yr hyn ydyn ni heddiw."
Dylanwad parhaus yng Nghymru
Dywedodd Gwilym Bowen Rhys bod dylanwad Trefor Owen yn parhau yng Nghymru hefyd.
"Dydi'r traddodiad cynhyrchu clocsiau yng Nghymru ddim yn marw gyda Trefor," meddai.
"Mae'r crefftwr Geraint Parfitt yn dal i gynhyrchu clocsiau yn y dull traddodiadol yn amgueddfa Sain Ffagan, ac mae ambell un fan hyn a fan draw yn eu cynhyrchu ar sgêl bach yn eu amser rhydd.
O ran cyflenwi'r farchnad ddawns, mae Simon Brock, disgybl arall i Trefor, yn wneuthurwr clocsiau dawns llawn amser. Er ei fod yn byw a gweithio yn Sir Efrog, mae'n ymwelydd cyson gydag Eisteddfod yr Urdd ac felly'n llenwi'r bwlch a adawyd gan Trefor.
Bydd colled Trefor yn enfawr, i'r cannoedd o bobl a gafwyd y pleser o'i adnabod yn bersonol ac yn broffesiynol."
Adnabod Simon Brock a'i brofiad gyda Trefor Owen
Daeth Simon Brock i adnabod Trefor Owen ar ôl gofyn iddo am gyngor ar sut i wneud clocsiau yn ystod Wythnos Werin Whitby yn 2010. Cafodd wythnos o lety a gwersi yn y gweithdy yng Nghricieth, cyfnod a newidiodd ei fywyd.
Dywedodd Mr Brock:
"Ro'n i'n ddiolchgar ar y pryd ond fwy byth wrth i'r blynyddoedd fynd heibio.
Dwi'n dal i ryfeddu at ei haelioni, yn fy ngwahodd i aros yn ei dŷ a finnau'n cymryd dwsinau o oriau o'i amser yn malu gwadnau a lledr a fyddai, heb fy ngwaith gwael i, wedi troi'n glocsiau gorffenedig.
Yr unig daliad fyddai o'n derbyn oedd potel o wisgi Gwyddelig pan nes i 'raddio' o'r diwedd o Brifysgol Gwneud Clocsiau Cricieth yn 2017, fel roedd ei gyfnod o yno yn dod i ben.
Ac yn garedig iawn fe wnaeth o basio'r holl ymholiadau newydd ac archebion i fi, fel 'mod i'n gallu cael dechrau da.'"
Gwaddol Trefor Owen
Mewn teyrnged i'w thad, dywedodd Siobhan Owen wrth Cymru Fyw:
"Roedd Dad yn gymaint o gymeriad – yn gryf a charedig, yn ddi-flewyn-ar-dafod ac yn addfwyn, yn angerddol ac yn ofalgar, yn falch o'i orffennol ei hun, ei gysylltiadau Cymreig a hanes a thraddodiadau Cymru - ei gartref mabwysiedig."
Ychwanegodd bod ei waddol yn parhau yn y miloedd o barau o glocsiau a wnaeth i bobl ar draws y byd a'i "gefnogaeth diwyro i genedlaethau iau yn chwifio'r faner dros ddiwylliant a thraddodiadau Cymru ac yn ei bedair wyres, a oedd yn ei adnabod fel Taidi (ein fersiwn personol ni o'r Gymraeg!)".
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, X, Instagram neu TikTok. Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033. Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.
Pynciau cysylltiedig
- Cerddor sy'n creu clocsiau ar restr fer
- 'Sicrhau dyfodol' crefftwr clocsiau
- 'Y berthynas arbennig rhwng Cymru a Gwlad y Basg'
- Y crefftau Cymreig sydd mewn peryg o ddiflannu
