Prawf Mawr Cyntaf i Lywodraeth Newydd Cymru
Mae llywodraeth newydd Cymru yn paratoi i gyhoeddi cyllideb atodol ddydd Mawrth, ar ôl dyrannu cannoedd o filiynau o bunnoedd eisoes i wasanaethau iechyd a gofal plant. Dyma'r prawf mawr cyntaf i Blaid Cymru ers yr etholiad ym mis Mai, gan y bydd angen iddyn nhw gytuno ar gytundeb gyda phlaid arall o fewn tair wythnos i sicrhau pasio'r cynlluniau yn y Senedd.
Mae gweinidogion wedi etifeddu pot o £118m o gyllid ar gyfer prosiectau seilwaith. Yn ogystal, mae'r gweinidog cyllid, Elin Jones, wedi rhybuddio am benderfyniadau
"anodd iawn"i allu ariannu addewidion maniffesto.
Yn ôl y Prif Weinidog, Rhun ap Iorwerth, mae'r gyllideb atodol yn broses sy'n
"dechra' dangos lle ydan ni'n blaenoriaethu'r hyn roddon ni ger bron pobol Cymru"yn ystod yr ymgyrch etholiadol.
"Proses dechnegol i raddau ydi hon o sicrhau bod y dyrannu yna'n gallu mynd i alinio rŵan cyllideb llywodraeth efo blaenoriatha' llywodraeth newydd,"dywedodd wrth raglen Dros Frecwast.
Etifeddu £422m o Wariant Dydd i Ddydd
Yn ôl y Sefydliad Astudiaethau Cyllidol (IFS), mae'r gweinidogion wedi etifeddu tua £422m ar gyfer gwariant dydd i ddydd. Mae hyn yn cynnwys cyllid heb ei ddyrannu o'r gyllideb gyfredol a £322m ychwanegol o ddatganiad y gwanwyn gan Lywodraeth y DU.
Yn ogystal, mae £118m heb ei ddyrannu ar gyfer gwariant seilwaith, a ddisgrifiwyd fel
"wy aur".
Mae cynlluniau eisoes wedi'u cyhoeddi i ddefnyddio £100m o gyllid dyddiol i leihau rhestrau aros y gwasanaeth iechyd, ynghyd â £25m o'r pot seilwaith ar ganolfannau llawfeddygol a £20m ar gynnal a chadw.
Bydd £55m pellach yn mynd tuag at ehangu gofal plant i fwy o blant dwy oed, a £15m i ddarparu mwy o brydau ysgol am ddim i fyfyrwyr mewn ysgolion uwchradd, gan gynnwys £10m i wella ceginau a ffreuturau.
Heriau Gwleidyddol a Chytundebau Angenrheidiol
Mae'r blaid wedi cael pwysau i egluro sut y bydd yn ariannu ei pholisi canolog i ehangu gofal plant am ddim i bob plentyn rhwng naw mis a phedair oed, a fydd yn costio £400m y flwyddyn erbyn diwedd y Senedd hon yn 2030.
Efallai y bydd cynlluniau dydd Mawrth hefyd yn dangos lle mae'r llywodraeth newydd wedi penderfynu torri cyllid. Mae Elin Jones wedi rhybuddio am gyfaddawdau anodd.
Yn ystod yr ymgyrch etholiadol, dywedodd cynrychiolwyr Plaid Cymru y byddent yn ailflaenoriaethu rhywfaint o'r £7bn a wariwyd gan y llywodraeth Lafur ddiwethaf ar fynd i'r afael â thlodi plant i dalu am y cynnig gofal plant.
Safbwyntiau a Beirniadaethau Gwrthbleidiau
Mae cyllideb atodol yn cael ei defnyddio gan lywodraeth i wneud newidiadau i gynlluniau gwariant presennol yn ystod y flwyddyn. Tra yn wrthbleidiau, roedd Plaid Cymru wedi dweud y byddent yn cyflwyno un o fewn eu 100 diwrnod cyntaf pe baent yn ennill etholiad y Senedd.
Pasiwyd y gyllideb gyfredol ar gyfer 2026-27 ym mis Ionawr, ar ôl i Blaid Cymru wneud cytundeb gyda Llywodraeth Cymru, oedd o dan reolaeth Llafur ar y pryd.
Mae'r IFS wedi rhybuddio y gallai'r gwasanaeth iechyd wynebu toriadau real, oni bai bod yr holl gyllid ychwanegol sydd ar gael o ddydd i ddydd yn cael ei ddyrannu i'r sector.
Mae llefarydd cyllid Llafur, Huw Thomas, yn mynegi pryder ynghylch sut y bydd y llywodraeth yn gwario'r £322m o arian canlyniadol o ganlyniad i gynlluniau gwariant Llywodraeth San Steffan ar addysg anghenion arbennig.
Mae Llafur yn cefnogi galwadau cynghorau sir ac undebau athrawon i sicrhau bod ysgolion yn derbyn yr arian hwn.
Lefarydd cyllid Reform Cymru, Cai Parry-Jones, awgrymodd y bydd y llywodraeth yn
"cymryd arian wedi ei glustnodi ar gyfer plant ag anghenion dysgu ychwanegol tra'n parhau i anfod arian trethdalwyr dramor". Mae Reform wedi beirniadu Llywodraeth Cymru am gefnogi mentrau tramor, gan gynnwys cynlluniau plannu coed yn Affrica.
Dywedodd Rhun ap Iorwerth ddydd Mawrth fod yr
"arian penodol yma'n ymwneud â dyled hanesyddol yn Lloegr nad oes ganddon ni yma yng Nghymru". Ychwanegodd na fyddai'r taliad un-amser hwn yn rhoi
"atebion hir dymor"y mae'r maes ei angen, ac mae ei lywodraeth yn benderfynol o wneud hynny maes o law.
Mae hefyd wedi pwysleisio nad yw torri gwariant ar feysydd eraill yn rhan o'r broses wrth ddyrannu arian ar gyfer prosiectau arbennig o fewn y flwyddyn ariannol, a bydd materion o'r fath yn cael eu trafod yn y gyllideb lawn tua diwedd y flwyddyn.
Ffyrdd o Ddilyn y Newyddion
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, X, Instagram neu TikTok i gael y diweddaraf. Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033. Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.
