Her Denu a Chadw Athrawon yn Ysgolion Cymru
Mae dysgu yn cael ei ddisgrifio fel "ddeiniadol o ran y gwyliau" gan Rhydian Evans, ond mae'r baich gwaith yn sylweddol. Mae athrawon yn Ysgol Nantgaredig yn teimlo eu bod yn lwcus i gael athrawon profiadol sydd wedi bod yn rhan o'r ysgol am flynyddoedd, gan greu ymdeimlad o berthyn. Fodd bynnag, mae pryderon ynghylch faint o ymgeiswyr fydd yn y dyfodol wrth ystyried heriau recriwtio a chadw staff o fewn y system addysg yng Nghymru.
Mae'r broblem yn fwy difrifol mewn ysgolion uwchradd, ond hyd yn oed mewn ysgol gynradd fel Ysgol Nantgaredig, mae tystiolaeth yn dangos bod gofynion cynyddol y swydd yn gwneud y proffesiwn yn llai deniadol i athrawon ifanc.
Mae'r ysgol yn gobeithio y bydd y mater yn cael sylw uchel wrth i wleidyddion drafod addysg cyn etholiad y Senedd ar 7 Mai.
'Mwy o Ofynion a Mwy o Bwysau'
Mae Rhydian Evans, sydd wedi bod yn athro ers 15 mlynedd, yn nodi bod pwysau'r swydd yn gallu gwneud dysgu yn llai deniadol. Yn aml, mae cyllid yn ganolog i'r broblem. Yn Ysgol Nantgaredig, maen nhw wedi gorfod uno dosbarthiadau i arbed ar gostau staff.
"Ar hyn o bryd blwyddyn tri a phedwar sydd 'da fi - mae 31 plentyn yn y dosbarth; dwi'n credu fod 31 yn yr ail ddosbarth, sef blwyddyn pedwar a phump, a dosbarth blwyddyn pump a chwech... maen nhw lan i 34 o blant.
"Felly mwy o ofynion a mwy o bwysau o ddydd i ddydd - cynllunio, y paratoi, yr asesu yr addysgu."
Ar ben hynny, mae angen cyfathrebu gyda mwy o rieni ac ymdopi gyda mwy o anghenion gwahanol ymhlith y disgyblion.
"Ni'n gwneud ein gore. Ni ar ein pengliniau erbyn diwedd yr wythnos, ar ein pengliniau erbyn diwedd y tymor."
Er ei fod yn hoff o'i swydd, mae Rhydian yn gweld bod myfyrwyr ymarfer dysgu yn synnu at faint o gyfrifoldebau sydd ar athrawon.
"Mae anghenion plant wedi amrywio yn y blynyddoedd dwetha' - yn gymdeithasol.
"Mae'n ddeiniadol o ran y gwyliau - dwi'n cael fy mhoeni byth a beunydd gan fy ffrindiau am yr holl wyliau a ni'n derbyn hynny.
"Ond o ddydd i ddydd o wythnos i wythnos, mae'r baich yna yn fawr."
Mae angen gwneud mwy i bwysleisio manteision y swydd, meddai Steffan Griffiths, "nid dim ond y doom and gloom".
Mae problemau recriwtio athrawon yn fwy dwys yn y sector uwchradd, mewn rhai pynciau penodol ac yn y Gymraeg, ond mae'r pennaeth Steffan Griffiths yn clywed tystiolaeth bod heriau o ran denu athrawon cynradd hefyd, yn ogystal â'u cadw.
"Ni'n clywed am ganran go uchel o athrawon sy'n cychwyn eu gyrfa ac yna o fewn dwy flynedd yn dweud 'diolch yn fawr iawn - gormod, ni'n gadael y proffesiwn' felly mae hwnna yn ei hunan yn gonsyrn.
"Dwi ddim yn credu fod y proffesiwn yn ddigon atyniadol.
"Mae angen mwy o waith arno ni i gyd i drio gwerthu'r proffesiwn achos mae gweithio efo plant yn rhoi pleser a dwi ddim yn credu fod rhai pobl yn ymwybodol cystal gyrfa yw e a faint chi'n cael allan ohono fe os y' chi yn ymrwymo."
Recriwtio Uwchradd Dan y Targed Ers Degawd
Yn ôl y Cyngor Gweithlu Addysg, mae problemau recriwtio a chadw athrawon yn cael eu gweld ar draws y byd, ac mae'r sefyllfa o ran cadw staff yng Nghymru yn "gymharol sefydlog" ar hyn o bryd.
Fodd bynnag, mae recriwtio i gyrsiau hyfforddi athrawon uwchradd wedi bod o dan y targed ers tymor 2016/17, gyda dim ond 56% o'r targed wedi cael ei gyflawni yn 2023/24.
Ar lefel gynradd, mae'r sefyllfa yn gyffredinol yn fwy cadarn yn ôl arolygiaeth Estyn, er bod llenwi llefydd cyfrwng Cymraeg yn parhau i fod yn bryder.
Mae unig ganolfan anghenion dysgu ychwanegol cyfrwng Cymraeg y sir yn Ysgol Nantgaredig, ac mae'n llawn.
Gyda chanolfan arbenigol yn yr ysgol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, mae Steffan Griffiths yn pwysleisio bod angen i wleidyddion sicrhau digon o adnoddau i ysgolion i ymateb i'r galw cynyddol.
"Gyda'n canolfan ni mae na ddau ddosbarth i gael - 16 o blant sydd rhwng y ddau ddosbarth. Ni'n llawn a mae na rhestr aros i gael."
Yn ogystal, mae cynnydd yn y "dwyster anghenion" o fewn dosbarthiadau prif ffrwd.
"Ni yn gweld mwy o ddisgyblion a heriau ond dyw'r staff ddim yn cynyddu na'r cyllid.
"Felly mae'n her i'r athro neu athrawes i gefnogi dosbarth mawr a'r ystod angen a rhai disgyblion gydag anghenion penodol iawn."
Mae problemau ymddygiad, llwyth gwaith a chyflogau ar fai am y cwymp mewn diddordeb mewn bod yn athro, meddai Sion Amlyn o undeb athrawon NASUWT.
"Ar y funud mae'r problemau ymddygiad, llwyth gwaith, cyflogau i raddau i gyd yn gwneud y swydd yn un sydd ddim mor ddeniadol â swyddi eraill a dydy graddedigion just ddim isio bod yn athrawon."
Fodd bynnag, mae'n credu bod ateb rhai o'r pryderon hyn "o fewn gafael y llywodraeth" er mwyn argyhoeddi mwy o bobl ifanc bod dysgu yn yrfa "hynod gyffrous".
Beth yw Barn y Pleidiau?
Llefarodd llefarydd Llafur Cymru eu bod wedi cyhoeddi Cynllun Gweithlu Addysg yr wythnos hon gan ychwanegu:
"Athrawon a staff cymorth yw asgwrn cefn ein system addysg."
Ychwanegodd y byddai pob aelod o staff ysgol, nid dim ond athrawon, yn cael eu hyfforddi i gefnogi plant ag anghenion ychwanegol er mwyn gwella'r ddarpariaeth.
Dywedodd y Ceidwadwyr Cymreig y byddent yn cynnig cymhelliant ariannol neu ad-daliad i raddedigion sy'n hyfforddi fel athrawon yng Nghymru ac sy'n ymrwymo i addysgu yng Nghymru am o leiaf bum mlynedd.
Natasha Asghar AS, llefarydd addysg y Ceidwadwyr, dywedodd bod ganddynt gynllun sy'n "cefnogi athrawon" a fyddai'n "adfer disgyblaeth, yn lleihau biwrocratiaeth ddiangen, ac yn sicrhau bod staff yn cael y gefnogaeth sydd eu hangen arnynt i wneud yr hyn y maent yn ei wneud orau – addysgu".
Plaid Cymru yn beirniadu Llafur am fethu cynnal safonau sylfaenol addysg dros 27 mlynedd o lywodraeth.
Lefarydd Plaid Cymru ar addysg, Cefin Campbell AS, dywedodd y byddai'r blaid yn cyflwyno strategaethau llythrennedd a rhifedd i "godi safonau", a system sy'n denu a chadw athrawon, wrth wella problemau fel presenoldeb ac ymddygiad gwael ymysg disgyblion.
Reform yn addo torri biwrocratiaeth "er mwyn i athrawon gael addysgu", a chefnogi athrawon drwy "adfer disgyblaeth mewn ysgolion, cymryd agwedd dim goddefgarwch at ddisgyblaeth a gwahardd ffonau symudol o ysgolion".
Laura Anne Jones AS o Reform ychwanegodd bod "recriwtio a chadw athrawon, yn enwedig mewn pynciau craidd, yn un o'r problemau mwyaf sy'n wynebu'r byd addysg yng Nghymru".
Mae'r Blaid Werdd yn addo gwella recriwtio a chadw athrawon, gwella amodau gwaith gyda rhagor o gyflog am amser paratoi, a chynnig cyfleoedd i ddatblygu gyrfa.
"Rydyn ni'n adnabod y pwysau ychwanegol mae staff yn eu hwynebu gan blant gydag anghenion ychwanegol, felly byddwn yn cryfhau'r cydweithio rhwng ysgolion, awdurdodau a gwasanaethau iechyd i gefnogi disgyblion yn well", meddai llefarydd y Blaid Werdd.
Byddai'r Democratiaid Rhyddfrydol yn cyflwyno strategaeth i fynd i'r afael â recriwtio, a chynyddu cyllid i ysgolion fesul disgybl uwchben cyfradd chwyddiant.
Lefarydd y Democratiaid Rhyddfrydol dywedodd y byddent yn "buddsoddi mewn blynyddoedd cynnar" a sicrhau bod "cefnogaeth arbenigol ar gael mewn ysgolion yn hytrach na bod y baich ar athrawon yn unig".
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, X, Instagram neu TikTok. Anfonwch syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033. Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.
