Gwasanaeth Iechyd Cymru Yn Mwy Bregus Na Erioed
Mae rhybudd wedi cael ei roi bod y gwasanaeth iechyd yng Nghymru mewn sefyllfa fwy bregus nag erioed i ymateb i unrhyw argyfwng tebyg i Covid-19. Dyma farn Dr Llinos Roberts, pennaeth clinigol yr ysgol feddygol yn Abertawe, sydd yn tynnu sylw at y straen parhaus o ddelio ag ôl-effeithiau'r pandemig, gan gynnwys cynnydd sylweddol mewn rhestrau aros, sy'n gwneud y gwasanaeth yn "gwegian".
Mae Dr Roberts yn cwestiynu gallu'r gwasanaeth i ymateb i argyfyngau yn y dyfodol, er ei bod yn cydnabod bod rhai gwersi wedi eu dysgu o'r pandemig.
Daw ei sylwadau ar drothwy cyhoeddi trydydd adroddiad Ymchwiliad Covid-19 y DU, a fydd yn asesu effaith y pandemig ar wasanaethau iechyd ar draws y pedair gwlad.
Ymateb Annigonol ac Araf i'r Pandemig yng Nghymru
"Byddwn i'n dadlau fod y gwasanaeth iechyd yn fwy bregus nawr oherwydd effaith Covid - 'da ni dan fwy o straen nag oedden ni cyn y pandemig.
"Felly 'tase na greisis arall, fel y pandemig, fe fyddai'r holl system... yn cael trafferth mawr i ymdopi.
"Er ein bod ni wedi dysgu rhai gwersi pwysig iawn - bydde rhoi y gwersi hynny ar waith yn anodd iawn mewn system sy'n barod yn gwegian."
Covid Wedi Parhau i Gael Effaith Hir-dymor
Dywedodd Dr Roberts, a fu'n feddyg teulu yng ngorllewin Cymru yn ystod y pandemig:
"Ma' effaith Covid yn dal gyda ni, ac mi fydd o am flynyddoedd - fel yr amseroedd aros mewn ysbytai.
"Mae lefelau problemau iechyd meddwl hefyd yn uchel iawn a does gen i ddim amheuaeth fod Covid wedi cyfrannu at hynny.
"Yn ystod y cyfnod hwnnw roedd pobl yn dewis peidio dod i'n gweld ni [meddygon teulu] am bethau fydden nhw fel arfer wedi gwneud a chael diagnosis hwyrach na'r arfer oherwydd eu bod nhw bron a bod wedi'u hannog i beidio dod i'n gweld ni... oherwydd bod 'na argyfwng.
"Ond roedd pobl yn dal i ddatblygu canser, yn dal i gael trawiadau ar y galon a datblygu cyflyrau eraill.
"Ond oherwydd mai Covid oedd y ceffyl blaen roedd cyflyrau eraill yn cael eu hamddifadu."
Mae Dr Roberts yn pwysleisio bod y system iechyd yn wynebu trafferthion mawr i ymdopi pe byddai argyfwng arall o'r un maint â'r pandemig.
Ymateb Cyflym i Newidiadau yn y Gwasanaeth
Er hynny, mae'n mynegi bod hi'n falch o'r ffordd y gwnaeth rhannau o'r gwasanaeth ymateb yn gyflym i rai heriau.
"Rwy'n cofio cael cyfarfod yn y surgery ar ddydd Gwener yn sôn am y pandemig a'r newidiadau byddai angen eu gwneud.
"Erbyn dydd Llun roedden ni wedi trawsnewid sut roedden ni'n cynnig gwasanaeth i'n cleifion ni.
"O fynd o surgeries lle'r oedd y 'stafelloedd aros yn llawn cleifion, yn sydyn wedyn roedden ni'n cynnig apwyntiadau dros y ffôn neu ar fideo - ond roedd hynny'n rhywbeth oedd rhaid i ni wneud."
Ôl-effaith y Pandemig ar Wasanaethau Iechyd
Yn ystod y pandemig, penderfynodd Llywodraeth Cymru ohirio llawer o driniaethau am gyfnodau sylweddol i flaenoriaethu adnoddau ar gyfer ymdrin â Covid-19. O ganlyniad, gwelwyd cynnydd mawr mewn rhestrau aros.
Yn Ebrill 2020, roedd 442,905 o achosion ar restrau aros yng Nghymru, a chynnydd i uchafswm o 802,268 erbyn Tachwedd 2024. Y niferoedd a oedd wedi aros dwy flynedd neu ragor cynyddodd o 350 yn Ebrill 2020 i 70,417 ym Mawrth 2022. Er bod rhestrau aros wedi gostwng i 740,954 a niferoedd aros dwy flynedd neu ragor wedi disgyn i 5,252, mae'r ffigurau hyn yn dal yn llawer uwch na'r sefyllfa cyn y pandemig.
Prinder Staff a Pherthnasedd Adnoddau
Mae'r Athro Angharad Davies o Ysgol Feddygol Prifysgol Abertawe yn mynegi pryder am effaith y sefyllfa ar staff a diffyg adnoddau yn gyffredinol.
Dywed yr Athro Davies, sydd hefyd yn is-lywydd Coleg Brenhinol y Patholegwyr:
"Mae'r sefyllfa o ran y gweithlu yn bryder mawr - mae prinder staff a llawer ohonyn nhw wedi wynebu anawsterau'r pandemig yn ogystal â [heriau] rhestrau aros.
"Mae yna ymdeimlad eu bod nhw wedi ymlâdd a bod angen i ni greu gweithlu sy'n gynaliadwy ar gyfer y dyfodol.
"Mae angen i ni sicrhau fod gyda ni wasanaeth iechyd sy'n gallu ymdopi â chreisis [tebyg i'r pandemig].
"Nid yn unig pethau fel y gweithlu a gwelyau ond adnoddau yn aml dydyn ni ddim yn meddwl amdanyn nhw - fel patholeg, profion labordy, iechyd galwedigaethol, iechyd cyhoeddus ac adnoddau iechyd meddwl - oherwydd eu bod nhw i gyd yn andros o bwysig mewn pandemig."
Effaith Hir-dymor ar Staff Iechyd
Mae Yanto Evans o Gwmbrân yn mynegi pryderon am iechyd a lles staff iechyd. Cyn y pandemig, roedd yn ffit ac yn heini tan iddo ddal Covid yn Ebrill 2020.
"Ar y pryd roeddwn i'n iachus iawn ac yn gweithio llawn amser - ro'n i'n hyfforddi ar gyfer triathlon.
"Ar ôl bod yn sâl, do'n ni ddim yn gallu gwneud unrhyw beth.
"Dwi dal heb adfer 100% - dwi'n rheoli symptomau o hyd.
"Dwi'n cael problemau cysgu, tinitws yn fy nghlustiau ac yn aml iawn rhaid i fi orwedd."
Yn awr, mae Yanto yn ymddiriedolwr elusen Long Covid Support, sydd wedi rhoi tystiolaeth i ymchwiliad Covid y DU.
"Dwi 'di siarad â llawer o bobl oedd yn gweithio i'r gwasanaeth ond dal ddim yn gallu gweithio, a rhai wedi dewis gadael y proffesiwn yn gyfan gwbl.
"Cafodd dim digon i wneud i amddiffyn staff a does dal dim digon o amddiffyniadau mewn gwasanaeth iechyd sydd dan bwysau.
"Dwi'n grac iawn â'r holl sefyllfa."
Modiwl 3 Ymchwiliad Covid-19 y DU
Mae Ymchwiliad Covid y DU yn cynnwys 10 modiwl. Mae adroddiadau eisoes wedi cael eu cyhoeddi am barodrwydd llywodraethau cyn y pandemig ac am benderfyniadau allweddol yn ystod y pandemig.
Bydd adroddiad Modiwl 3 yn canolbwyntio ar effaith y pandemig ar wasanaethau iechyd ar draws y pedair gwlad, gan asesu pynciau megis:
- Effaith y pandemig ar brofiadau cleifion;
- Capasiti ysbytai ac unedau gofal dwys, gan gynnwys sefydlu ysbytai maes;
- Effaith ar feddygon, nyrsys a staff iechyd eraill;
- Ymdrechion i atal lledaeniad o fewn lleoliadau iechyd, gan gynnwys cyfarpar diogelu personol (PPE) a rheolau i ymwelwyr;
- Nodweddion, diagnosis a thriniaeth Covid hir.
Gwersi Pwysig i'r Gwasanaeth Iechyd
Dywedodd Llywodraeth Cymru eu bod yn cydnabod pwysigrwydd yr adroddiad ac yn croesawu'r cyfle i ddysgu ohono.
"Bydd hwn yn adroddiad pwysig yn ymdrin ag effeithiau'r pandemig ar y gwasanaeth iechyd, a bydd yn cynnwys gwersi pwysig i'r gwasanaeth iechyd a Llywodraeth Cymru," meddai llefarydd.
Maent hefyd yn mynegi cydymdeimlad gyda phawb a gafodd eu heffeithio gan y pandemig, yn enwedig y rhai a gollodd anwyliaid.
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, X, Instagram neu TikTok. Anfonwch syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033. Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.
