Pla Pryfaid Yn Llanelli: Hunllef i Drigolion Ar Glan y Môr
Mae trigolion sy'n byw ger y môr yn Llanelli wedi disgrifio'r sefyllfa fel "hunllef" gan fod "pla o glêr" yn eu cartrefi.
"Maen nhw 'na trwy'r dydd a thrwy'r nos", meddai Julianna Millard.
"Pryd chi'n watchan teledu, mynd i'r gwely, pryd chi'n cael shower, maen nhw bobman," ychwanegodd.
Yn ôl pobl leol, mae siopau wedi rhedeg allan o nwyddau i gael gwared ar y pryfaid, ac o ganlyniad mae trigolion yn methu agor ffenestri yn ystod y tywydd poeth.
Dywedodd Cyngor Sir Gâr eu bod yn gwneud y mater yn "flaenoriaeth" ac yn cydweithio â Chyfoeth Naturiol Cymru i fynd i'r afael ag ef.
"Maen nhw'n mynd arno chi. Mae'n ofnadwy trial mynd i gysgu yn y nos," meddai Julianna Millard.
Profiad Julianna Millard a'r Effaith ar Fywyd Bob dydd
Mae Julianna Millard, 70 oed, wedi byw ger y môr yn Llanelli drwy gydol ei hoes, ond mae pryfaid wedi dychwelyd bob haf ers 2017.
"Chi ffaelu agor y ffenestri na'r drws, pan chi'n gwneud bwyd chi'n gorfod rhoi rhywbeth dros y bwyd. Mae'r clêr yn mynd ar bopeth. Ac mae e mor dwym yn y tŷ."
Er i'r broblem gael ei hadrodd gyntaf yn 2018, mae trigolion yn honni nad yw mesurau rheoli wedi bod yn effeithiol.
Mae mwy na 800 o bobl yn aelodau grŵp Facebook sy'n trafod y pryfaid, gyda neges yn cynnwys 180 o sylwadau ar y sefyllfa mewn ardaloedd Glan y Môr, Morfa a Tyisha.
O stribedi i lampiau, mae Julianna a phobl eraill wedi gorfod gwario llawer ar nwyddau i reoli'r sefyllfa.
"Chi'n gorfod prynu pethau ond maen nhw'n [siopau] rhedeg mas. Does dim lot o siopau ar ôl yn Llanelli felly mae rhaid edrych ar-lein."
Mae Julianna yn disgrifio'r sefyllfa fel "hunllef" gyda "miloedd" o glêr yn ei chartref "trwy'r amser".
"Maen nhw 'na trwy'r dydd a thrwy'r nos.
Dy'n nhw ddim yn rhoi sbel i chi, pryd chi'n watchan teledu, mynd i'r gwely, pryd chi'n cael shower, maen nhw bobman."
"Maen nhw'n mynd arno chi. Mae'n ofnadwy trial mynd i gysgu yn y nos."
Fel gweddw sy'n byw ar ei phen ei hun, mae Julianna'n poeni am wahodd pobl i'w thŷ.
"Smo'i moyn i bobl feddwl bo' rybish yn y tŷ 'da fi. Fi 'di trial popeth."
Mae Julianna wedi gosod stribedi glud i ddal y pryfed, ac mae'n dweud ei bod yn defnyddio dau bob dydd.
"Ma' nhw'n frwnt a'n awful i ddisgwyl arno. Ac os dwi'n cael rhywun draw i'r tŷ ma'n disgwyl mor frwnt ond beth allwch chi neud?"
Mae gwneud tasgau syml fel paratoi bwyd yn amhosib yn ôl Julianna.
"Chi'n 'neud rhywbeth ac os chi'n troi i 'neud rhywbeth arall fel bara menyn maen nhw 'na, trwy'r amser."
Wedi gweithio fel nyrs yn y gorffennol, mae'n ymwybodol o'r risgiau iechyd y gall y pryfaid eu peri.
"Dwi'n gwybod pa mor frwnt mae'r pethau ma'n gallu bod."
"Chi'n anghofio weithiau ac wedyn mae'r bwyd ar y plât a chi'n meddwl, 'wel allai ddim bwyta hwnna nawr.'"
Ymchwil i Darddiad y Pryfaid
Mae diffyg gwybodaeth pendant am darddiad y pryfaid.
Mae rhai wedi awgrymu y gallai safle ailgylchu metel cyfagos, fflatiau llaid yn ardal Casllwchwr, neu'r ffaith bod llawer o dir cartrefu yn gyn dir diwydiannol fod yn gyfrifol.
Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn dweud nad ydynt yn credu bod safle AMG Resources yn cyfrannu at y cynnydd diweddar mewn clêr.
Mae AMG Resources hefyd yn gwrthod cyfrifoldeb ac yn honni bod mesurau rheoli mewn lle.
Yn ôl y cynghorydd sir dros Tyisha, Terry Davies, mae'r cyngor yn gweithio'n galed i ganfod gwraidd y broblem.
"Os allen ni ffeindio o le maen nhw'n dod allen ni neud rhywbeth ambwyti fe.
Ond mae'n galed ofnadwy i ffeindio. Gallen nhw fod yn dod o'r drains, y tip neu rywbeth fel 'na, ond ni ffaelu rhoi ein bys arno fe."
Mae Julianna yn galw am atebion gan Gyngor Sir Gâr.
"Mae siŵr o fod rhywbeth gallen nhw neud."
Ymateb Busnesau a'r Cyngor
Mae Garry Rees-Andrews, perchennog tafarn The New Cornish Arms yn Llanelli, wedi disgrifio'r pryfaid fel "pla" ac yn mynegi rhwystredigaeth am y sefyllfa barhaus.
"Ni gyd yn trio mor galed, mae'n rhwystredig."
"Dwi'n dechrau ei shifft am 7:00 i lanhau lloriau, a chadeiriau."
"Byddai mwy o amynedd gen i os mai dim ond eleni oedd e, ond mae'n digwydd o hyd."
Mae sawl busnes wedi cwyno am "ddiffyg gweithredu" gan Gyngor Sir Gâr.
"Dwi'n talu cyfraddau busnes, sydd ddim yn rhad. Dwi'n talu treth y cyngor, sydd ddim yn rhad. Ti'n disgwyl cael gwasanaeth yn ôl."
Camau Cyngor Sir Gâr
Mae Cyngor Sir Gâr wedi cadarnhau eu bod wedi asesu cwynion ac yn cydweithio â Chyfoeth Naturiol Cymru i ymchwilio i'r mater fel blaenoriaeth.
"Rydym yn deall y pryderon a godwyd gan drigolion a busnesau mewn rhannau o Lanelli ynghylch cynnydd mewn gweithgaredd pryfed ac yn gwerthfawrogi'r rhwystredigaeth y mae hyn yn ei hachosi," meddai'r cynghorydd Aled Vaughan Owen.
"Byddem yn annog unrhyw un sy'n profi problemau gyda chynnydd mewn gweithgaredd pryfed yn yr ardal i'w hadrodd i ni, gan fod y wybodaeth hon yn helpu swyddogion i fonitro'r sefyllfa a thargedu gweithgaredd ymchwilio.
Mae ymchwiliadau'n parhau ac mae'n bwysig bod unrhyw gasgliadau'n seiliedig ar dystiolaeth. Fodd bynnag, gellir sicrhau trigolion bod amser ac adnoddau sylweddol swyddogion yn cael eu neilltuo i'r mater hwn."
