Mae hi'n chwarter canrif ers clwy'r traed a'r genau daro Cymru
Ar 27 Chwefror 2001, chwarter canrif yn ôl, wynebodd diwydiant amaeth Cymru un o'i heriau mwyaf. Cafodd yr achos cyntaf o glwy'r traed a'r genau ei ganfod ym Môn, ar ôl achosion blaenorol yn Lloegr yn gynharach y mis hwnnw.
Arweiniodd hyn at gyfyngiadau llym a difa da byw ar draws cymunedau ffermio Cymru. Yn ôl rhai ffermwyr ar yr ynys, roedd y cyfnod a'r golygfeydd yn rhywbeth heb ei weld o'r blaen.
Cofio 25 mlynedd ers yr achos cyntaf yng Nghymru
Canfuwyd yr achos cyntaf mewn lladd-dy yn Essex ar 19 Chwefror 2001, a dim ond wythnos yn ddiweddarach roedd y feirws wedi cyrraedd Ynys Môn. Canfuwyd oen heintus mewn lladd-dy yn ardal Gaerwen ar yr ynys.
Yn ddiweddarach, cafodd Powys a Sir Fynwy eu taro'n ddrwg hefyd. Mewn sawl lle, roedd golygfeydd o gyrff anifeiliaid yn cael eu llosgi neu eu claddu, gan achosi dadleuon ynghylch y polisi difa a lleoliadau'r claddu, a arweiniodd at brotestiadau ledled y wlad.
Ym mis Mawrth 2001, rhoddodd y Cynulliad Cenedlaethol orchymyn i ddifa miloedd o ddefaid yn ne-orllewin Môn i atal lledaeniad y clwy. Dywedodd y cyn-brif weinidog Carwyn Jones, oedd yn gyfrifol am amaeth ar y pryd, fod y penderfyniad wedi ei wneud ar sail cyngor milfeddygol gorau.
Profiadau Beryl a Phil Siddall
Roedd defaid Phil a Beryl Siddall o Niwbwrch ymhlith y rhai a gafodd eu difa, er nad oedd y clwy wedi cyrraedd eu fferm. Dywedodd Beryl:
"Ro'dd 'na ddau gymydog i ni wedi cael y clwy. Roeddan ni'n canol rhwng y ddau le, ac mi oedd y ffariar a rhiena'n dod yma, ac yn dweud 'o chi fydd nesa', ac oeddan nhw fath â bod nhw'n gwatshiad ni trwy'r adeg."
Yn ôl Phil, roedd y sefyllfa yn "annifyr" iawn:
"Ro'dd o'n brofiad i mi, to'n i 'rioed wedi'i weld o'r blaen. Oen yn cael ei eni yn berffaith iach, a'i ddifa fo. Ond oedd rhaid i chi mewn ffordd."
Disgrifiad o'r tawelwch ar ôl difa'r anifeiliaid
Disgrifiodd y tawelwch ar ôl difa'r anifeiliaid fel rhywbeth arswydus:
"Dim [sŵn] dafad wedi colli oen, neu oen 'di colli dafad, ac yn brefu. Doedd na'm twrw yma - anhygoel. Doeddach chi'm yn coelio bod o wedi dŵad. Oedd o'n rwbath toeddach chi ddim yn ddisgwyl."
Er gwaethaf colli defaid, cadwodd Phil a Beryl eu gwartheg ar y fferm. Collodd Beryl hefyd dafad anwes o'r enw Enlli, a'i dau oen bach, a soniodd am y profiad trist hwnnw:
"Oedd gen i ddafad ddu. Fath ag anifail anwes. Ro'n i'n sefyll yn fan'na yn gweiddi 'Enlli ty'd yma'. Roedd hi newydd cael dau oen bach. Tasa honno wedi dod ar clwy yma a gorfod cael 'madael ar y gwartheg, fasa hi'n mynd yn ddrwg iawn - wedyn roedd rhaid i honno fynd hefyd."
Heriau'r teulu yn ystod y cyfnod
Dywedodd Beryl fod gweddill y teulu wedi wynebu heriau hefyd:
"Ro'dd Geraint a Carwyn yn yr ysgol, y ddau hogyn, ond o'dd Geraint yn hynach ac yn g'neud mwy adra ar y ffarm. Oedd Geraint wedi gofyn os geith o aros adra. Mi aeth Carwyn [i'r ysgol], ond oedd 'na ffariar yn ista'n fan'na. Sais oedd o, ac roedd gan Carwyn oen llywaeth. Dwi'n cofio Carwyn yn dod i'r tŷ efo'r oen llywaeth dan ei fraich ac yn dweud, 'This is Jac'. A'r ffariar yn dweud, 'Well, you go to school now, we'll look after Jac for you'. Ond oeddan ni'n gwybod beth oedd yn digwydd i Jac."
Cadw'n bositif a symud ymlaen
Er y cyfnod anodd, dywedodd y ddau ei bod yn bwysig cadw'n bositif a edrych ymlaen:
"Newch chi'm anghofio amdano fo," meddai Phil. "Ond mae'n rhaid i chi symud ymlaen. Dim iws i chi sbïo nôl, neu ewch chi i le'n byd wedyn - mae'n rhaid i chi sbïo 'mlaen. Clywed nhw'n saethu'r gwartheg a ryw betha' felly ar ffarm drws nesa, a chitha'n 'neud eich gwaith yn y ffarm arall - oedda chi'n glywed o."
Dywedodd Beryl ei bod yn ddiolchgar fod y teulu'n iach a chefn i'w gilydd drwy'r cyfnod:
"O'dd o'n drist ofnadwy. Faswn i'm yn licio ei weld o eto byth. Ond yr unig beth oeddan ni'n dd'eud, oedd Phil yn d'eud cyn i ni fynd i'n gwlâu - mae'r hogia' gynno ni de... oedd hynny'n ddigon gwir doedd."
Profiad Richard Rogers o Fôn
Roedd fferm Richard Rogers o Fôn hefyd wedi cael ei daro gan y clwy. Disgrifiodd y cyfnod fel un brysur a pheryglus:
"Oedd hi'n adeg reit brysur. Oeddan ni'n ganol wyna defaid, neu ar fin cychwyn. Dwi'n cofio oedd hwn 'tha cwmwl du uwch ein pennau ni ar y pryd, ac oedd rhaid i ni gario ymlaen o ddydd i ddydd - a gwylio'r newyddion yn astud i weld be' oedd y diweddara. Oedd hi'n ddipyn o boen, oedd."
Cofio'r tanau a'r golygfeydd ar y fferm
Yn 2001, cofnododd Richard ddyddiadur fideo ar gyfer rhaglen deledu i ddogfennu'r digwyddiadau ar ei fferm:
"O'n i'n o'lew o newydd yn y diwydiant. Doeddwn i erioed wedi gweld dim byd yr un fath ag o, ac mi oedd o'n ddipyn o sioc. Oedd o'n beth mawr i ddelio efo fo."
Disgrifiodd y golygfeydd o danau a llosgi cyrff anifeiliaid:
"Dwi'n cofio gweld y mwg o anifeiliaid yn cael eu llosgi. Oedd o'n dod yn nes bob dydd. Ac o'n i'n byw o ddydd i ddydd yn gobeithio. Oeddan ni'n byw mewn limbo, ond ar yr un adeg yn wyna lot o ddefaid. Oedd rhaid i ni ofalu am rheiny a chario 'mlaen i weithio."
Y clwy a'i effaith
Mae'r clwy'n hynod heintus, gan achosi tymheredd uchel a phothelli poenus yng nghegau a dan garnau anifeiliaid, ac yn gallu achosi marwolaeth i'r rhai ifanc. Roedd nifer o gyfyngiadau llym mewn rhannau o'r wlad, gan gynnwys ardal Gaerwen ar Ynys Môn.
Fel ffermwr ifanc ar y pryd, teimlai Richard fod ei oed wedi bod o gymorth iddo wrth wynebu'r heriau:
"Ella oherwydd mantais fy oed i ar y pryd, ella bod fi'n fwy resilient ac wedi dod drosta fo. Dwi'n siŵr falla' pan mae rhywun yn hŷn, mae'n anoddach addasu i bethau fel'na mewn bywyd. Dwi'n gobeithio 'nawn ni byth, byth weld o eto yn ein bywydau ni. Faswn i ddim isio mynd drwyddo fo eto. Weithiau fydda i'n meddwl bod hi'n well peidio ailagor craith, a rhaid i ni symud yn ein blaenau."
Ffermwyr angen bod yn resilient
Pan ofynnwyd a oedd y cyfnod wedi siapio ef fel unigolyn a ffermwr, atebodd Richard:
"Dwi'n meddwl, os ydan ni'n licio fo neu beidio, mae mynd drwy amseroedd fel'na - maen nhw'n galed, ond maen nhw yn creu resiliance ynddo chi fel person, a dwi'n meddwl mae mynd drwy adegau anodd yn atgoffa chi bo' chi'n dod trwyddyn nhw. Mae cyfnodau fel'na yn ffaith o fywyd, mewn lot o wahanol ffyrdd, ac i fod yn y diwydiant amaeth, mae angen bod yn weddol resilient. Oedd honno'n amlwg yn adeg anodd, oedd, bendant."
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, X, Instagram neu TikTok. Anfonwch syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033. Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.
