15 o dai fforddiadwy ar gyfer siaradwyr Cymraeg yn Nhrefor
Mae cyngor cymuned yng Ngwynedd wedi cyhoeddi y bydd yn cefnogi cais i adeiladu stad o dai fforddiadwy ar yr amod bod y cartrefi ar gael i bobl sy'n gallu siarad Cymraeg.
Mae Grŵp Cynefin yn bwriadu codi 15 o dai, gan gynnwys un neu ddwy lofft yr un, ar dir ger stad Llys yr Eifl ym mhentref Trefor.
Fodd bynnag, mae cyngor cymuned Trefor a Llanaelhaearn yn awyddus i osod amod iaith cyn rhoi eu cefnogaeth i'r cais, gan ddweud bod y cynnig yn cynnig cyfle i fod yn "wirioneddol flaengar ac arloesol".
Mewn ymateb i'r cais cynllunio, mae'r cyngor yn nodi nad ydynt yn credu y byddai gosod amod o'r fath yn anghyfreithlon, gan ddwyn i gof drafodaethau gyda Chomisiynydd y Gymraeg.
Mewn datganiad i BBC Cymru, cadarnhaodd swyddfa'r Comisiynydd eu bod wedi rhannu "dealltwriaeth gyfreithiol o'r mater" gyda'r ymholwyr, gan nodi y gellid cynnwys amod ieithyddol fel rhan o bolisi, ond nad yw hynny'n mynd yn uwch na gofynion deddfwriaethol eraill.
Mae Cyngor Gwynedd yn argymell cymeradwyo'r cais cynllunio, a fydd yn cael ei drafod ar 2 Mawrth. Maent wedi derbyn cais am sylw ar y mater.
Manylion y cais tai fforddiadwy yn Nhrefor
Mae Grŵp Cynefin yn bwriadu darparu cymysgedd o gartrefi deulawr "gwbl fforddiadwy", gan gynnwys rhai i'w rhentu.
Mae'r cais yn cynnwys un tŷ deulawr ar wahân gyda gerddi a mannau parcio ar safle y tu allan i ffin y datblygiad.
Yn ystod yr ymgynghoriad, dywedodd y cyngor cymuned nad oedd ganddynt wrthwynebiad i'r cais, heblaw am gynnig dau amod: amod yr iaith Gymraeg a'i drin o dan Bolisi Lletyau Lleol gyda gofynion penodol, yn hytrach na'r Polisi Dyrannu Tai Cyffredin.
Wrth ymateb i'r cais, dywedodd y cyngor cymuned:
"Dyma gyfle euraidd i fod yn wirioneddol flaengar ac arloesol drwy fod y cyntaf yng Nghymru i fentro gosod amod iaith ar stâd dai cymdeithasol newydd, yng nghadarnle'r Gymraeg."
Gosod cynsail i weddill Cymru
Ychwanegodd y cyngor cymuned y byddai'n "glod ac yn gynsail" i Gyngor Gwynedd dderbyn yr amod, gan fod hyn yn "arweiniad goleuedig a hir-ddisgwyliedig i weddill Cymru".
"Gall hyn roi dechrau pendant a chadarn i warchod enaid ein cenedl a'r ychydig ardaloedd bregus sy'n weddill."
Ychwanegodd y datganiad:
"Rydym yn erfyn arnoch i fod yn barod i wneud hynny ac i ddangos i'n pobl fod cenhadaeth Cyngor Gwynedd ar gyfer ein hiaith o ddifri, yn ddiffuant ac yn ddi-ildio."
Gofynnodd y cyngor cymuned hefyd am ohirio penderfyniad ar y cais nes cael "canlyniad pendant" i'r drafodaeth rhwng Comisiynydd y Gymraeg, Cyngor Gwynedd a'r cymdeithasau tai.
Barn trigolion lleol
Mae Claire Brooks, sy'n byw yn Nhrefor ers tair blynedd, yn credu y dylai fod yn deg i bawb gael tŷ, waeth beth yw eu gallu iaith.
"Mi all yr amod iaith siomi rhai pobl fyddai'n hoffi byw yma ond fydd ddim yn gallu oherwydd y rheol, ond os all y tai gael eu llenwi gyda phobl sy'n siarad Cymraeg sydd angen cartref, yna mae hynny'n berffaith iawn."
Pryderon am effaith datblygiad tai ar y Gymraeg
Yn ddiweddar, colli apêl gan Gyngor Gwynedd dros gynllun i godi 18 o dai fforddiadwy oedd yn destun trafodaeth.
Dywedodd Osian Llywelyn, Dirprwy Gomisiynydd y Gymraeg, fod cynaliadwyedd cymunedau â dwysedd uchel o siaradwyr Cymraeg yn hanfodol i ddyfodol yr iaith, ac mae'n awyddus i weld polisïau sy'n cyfrannu at gryfhau'r cymunedau hyn.
Mae swyddfa'r Comisiynydd wedi derbyn ymholiad yn 2025 ynglŷn â'r sefyllfa gyfreithiol o ran gallu awdurdodau lleol a chymdeithasau tai i ystyried yr iaith Gymraeg wrth osod tai i denantiaid.
Ychwanegodd:
"Yn dilyn derbyn barn gyfreithiol ynglŷn â Deddf Tai 1996, ein dealltwriaeth yw y gellir ystyried sgiliau Cymraeg fel rhan o bolisi gosod tai.
Fodd bynnag, rhaid pwysleisio nad yw unrhyw ystyriaeth ieithyddol yn drech na'r gofynion statudol sydd wedi'u nodi yn y Ddeddf.
Yn benodol, mae dyletswydd ar awdurdodau lleol i roi blaenoriaeth resymol i unigolion mewn amgylchiadau penodol, megis pobl sydd yn ddigartref neu sydd angen symud oherwydd rhesymau meddygol.
Ar y pryd fe wnaethom rannu ein dealltwriaeth gyfreithiol o'r mater â'r ymholydd, yn ogystal â Chyngor Gwynedd a'r gymdeithas dai berthnasol.
Fe wnaethom bwysleisio bod y cyngor cyfreithiol yn dweud y gellid cynnwys amod ieithyddol fel rhan o bolisi, ond nad yw hynny uwchlaw gofynion deddfwriaethol eraill."
Mae Cyngor Gwynedd wedi cael cais am eu hymateb ar y mater.
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, X, Instagram neu TikTok. Anfonwch syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.
Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.
