Cofio 250 Mlynedd o Feirniadaeth Ann Griffiths, Emynydd Enwog Cymru

Mae 250 mlynedd ers geni Ann Griffiths, emynydd enwog Cymru, a phrofiadau Sian Meinir wrth berfformio ei gwaith yn adlewyrchu ei dylanwad parhaus.

Cofio Ann Griffiths, Emynydd Enwog y Gymraeg

Dau gant a hanner o flynyddoedd yn ôl, cafodd Ann Griffiths ei geni, un o emynwyr mwyaf dylanwadol y Gymraeg. Mae ei gwaddol yn enfawr, gyda'i hemyn enwocaf, Wele'n Sefyll Rhwng y Myrtwydd, yn cael ei ganu fwy nag unrhyw emyn arall. Er hynny, bu farw yn 29 oed, gan adael chwilfrydedd am y ferch ddwyfol o Bowys.

Ann, fy ffrind

Roeddwn i'n 13 oed pan gyfarfûm ag Ann Griffiths am y tro cyntaf, mewn festri capel Salem, Dolgellau. Roedd Lis Hughes-Jones, o gwmni theatr Brith Gof, yn cyflwyno detholiad o emynau a llythyrau Ann. Roedd y noson honno'n un o wefr a hwyliwch, ac ers hynny rwyf wedi bod ar daith o ddod i adnabod Ann yn well.

Disgrifiad o’r llun, Lis Hughes-Jones yn portreadu Ann ddechrau'r 1980au - gweld ei pherfformiad oedd dechrau perthynas Sian gyda'r emynydd

Yn 2015, cefais gyfle i berfformio'r sioe honno. Derbyniais nawdd gan Gyngor y Celfyddydau ac Undeb yr Annibynwyr Cymraeg, gan ddechrau gweithio ar esblygu'r sgript wreiddiol mewn cydweithrediad â'r Llyfrgell Genedlaethol a Chwmni Brith Gof. Treuliais dair wythnos yn fy 'stafell gerdd' yn dysgu ei llythyrau a thonau'r alawon gwerin ac emynau, rhai ohonynt a fyddai Ann wedi'u hadnabod ei hun. Roeddwn yn ystafell honno bron heb adael ond i gysgu a bwyta.

Wedi hynny, treuliais bythefnos yng nghwmni Lis Hughes-Jones yn fy nghyfarwyddo. Yn raddol, daeth y sioe-un-person yn fyw, a thrwy hynny, daethwn i adnabod ysbrydoliaeth ac angerdd 'y danbaid fendigaid Ann' yn ddyfnach.

Profiad ysgytwol

Roedd yn fraint perfformio'r sioe mewn theatrau a chapeli ledled Cymru. Ni fyddaf byth yn anghofio'r perfformiad agoriadol yn y Llyfrgell Genedlaethol, lle teimlais agosrwydd Ann, gan fod ei llythyr olaf a rhan o'i hanes yn gysylltiedig â Dolwar Fach.

Tua diwedd y sioe, rhewais yn stond; roedd rhywbeth yn fy atal rhag mynd yn fy mlaen i ganu'r emyn olaf. Teimlais bod Ann yn gofyn imi bwyllo, cymryd fy amser heb ruthro. Roedd yn brofiad ysgytwol.

Cofiaf hefyd ar ddiwedd y perfformiad yn Llandudno, pan oediodd y gynulleidfa am funudau hir cyn cymeradwyo; yna dechreuodd pawb gyd-ganu Wele'n sefyll heb unrhyw gyfarwyddyd na threfniant o flaen llaw, gan greu gwefr wirioneddol.

Ces ambell i brofiad rhyfedd hefyd, megis teimlo torri-gwynt yn codi yn fy stumog wrth lefaru geiriau Ann am deimlo'n gyfoglyd, teimlo ei chyfriniaeth hi'n llenwi'r lle, a theimlo dagrau'n llifo wrth ganu'r pennill:

Byw heb wres na haul yn taro, byw heb allu marw mwy, pob rhyw alar wedi darfod, dim ond canu am farwol glwy.

Gallaf ddweud yn onest bod y profiadau hyn wedi bod ymysg y rhai mwyaf gwerthfawr imi eu cael.

Yr un mor berthnasol heddiw

Mae meddwl Ann yn parhau i fy synnu a fy swyno. Er bod rhai yn ei hystyried yn gyfrinydd, rwy'n ei gweld hi hefyd fel merch arbennig o alluog. Mae ei hynawsedd ynglŷn â'i dawn ei hun yn rhyfeddol, gan fod hi wedi teimlo nad oedd gwerth i'w hemynau i neb arall ond iddi hi ei hun, gan guddio'r rhai a ysgrifennwyd ar bapur o dan glustog ei gadair.

Ad (970x250)

Ad (425x293)

Diolch byth bod Ruth a'i phriod John Hughes wedi sylweddoli gwerth ei gwaith.

Tudalen o lyfr emynau — Disgrifiad o’r llun, Wele'n Sefyll Rhwng y Mmyrtwydd - emyn enwocaf Ann, mewn casgliad o'i hemynau a gafodd eu casglu gan Ruth a John Hughes. Doedd Ann erioed wedi cofnodi ei barddoniaeth - roedd Ruth, ei morwyn a'i chyfaill, wedi eu cofio, a John wedi eu rhoi ar bapur i sicrhau eu bod yn goroesi

Fy marn i yw bod gwaith Ann yn dal i siarad gyda ni heddiw. Roedd hi'n ymwybodol o'r rhiwiau anodd mewn bywyd y mae pawb yn eu hwynebu. Mewn un o'i llythyrau, dywed:

yn colli ei hanadl ar y rhiwiau ac yn gorfod ymdopi â threialon go smart a gwyntoedd cryfion.

Ond mae'n cael ei chryfhau i wynebu'r treialon hynny gan y Gŵr sy'n ymguddfa iddi. Mae hi'n ymwybodol o'i bregusrwydd, gan ddweud ei bod yn:

wan ac eiddil ac am garu yn y llwch.

Ni ffugiodd na chuddiodd ei beiau byth. Nid wyf yn siŵr beth fyddai seicotherapydd yn ei wneud ohoni heddiw.

Ceir hanesion amni'n torri allan mewn gorfoledd ar brydiau, cymaint fel y gellid clywed ei bloeddiadau led amryw o gaeau i ffwrdd o Ddolwar Fach. Hefyd, mae hanes amdani'n cerdded adref o'r Bala mewn rhyw fath o bêrlewyg, heb wybod dim amdani ei hun nes cyrraedd dros Ferwyn.

Ni chael hi bywyd hawdd. Collodd ei mam pan oedd yn 18 oed, ei chwaer Elizabeth hefyd, ac yna ei thad pan oedd hi'n 28. Priododd â Thomas Griffiths o Feifod a ganwyd merch iddynt y flwyddyn ganlynol, Elizabeth, ond bu farw a hithau yn bythefnos oed. Gwewyr mawr oedd hynny.

Sian fel Ann — Disgrifiad o’r llun, Y Danbaid Fendigaid Ann - Sian yn portreadu Ann yn 2015

Roedd Ann yn berson a roddai bwys ar ei hymddangosiad, bob amser yn drwsiadus ei gwisg. Dywedodd John Hughes ei bod yn 'goron o harddwch' ac yn hoff o 'weu sanau gowych i'r pregethwyr tlawd a ymwelai â'r ardal'.

Er nad oes llawer o luniau ohoni, dywedwyd ei bod o gyfansoddiad tyner, gyda wynepryd gwyn a gwridog, talcen lled uchel, gwallt tywyll, llygaid siriol ar don y croen, ac o olwg lled fawreddog, ond yn hawdd nesau ati mewn cyfeillach a hoffai.

Hoffwn feddwl, pe byddem yn cyfarfod - Ann a fi - y byddem yn gyfeillion clos, gan fy mod yn ei chyfri hi yn ffrind.

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, X, Instagram neu TikTok. Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033. Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.