Brian Buckle yn parhau i frwydro ar ôl gwrthod iawndal
Mae Elaine a Brian Buckle yn bwriadu "parhau i frwydro" dros eu hachos ar ôl i gais am iawndal gael ei wrthod am yr eildro i ddyn o Sir Benfro a dreuliodd pum mlynedd yn y carchar ar gam.
Dywedodd Brian Buckle iddo deimlo "sâl a blin" pan glywodd am y penderfyniad i wrthod ei gais am iawndal, er bod ei achos wedi cael ei ddisgrifio fel "camweinyddiad cyfiawnder difrifol" gan y Prif Weinidog, Syr Keir Starmer, mewn ymateb i gwestiwn yn Nhŷ'r Cyffredin gan ei Aelod Seneddol, Ben Lake.
Gwnaeth y Weinyddiaeth Gyfiawnder adolygu'r achos ar ôl i Alex Davies-Jones, Gweinidog Cyfiawnder y DU ar y pryd, ymyrryd yn y mater.
Yn ôl Ben Lake, mae'r penderfyniad yn "anodd iawn i'w dderbyn", yn enwedig o ystyried "tipyn o addewidion a datganiadau cadarnhaol gan amryw o wleidyddion yn Llundain".
Mae Mr Buckle yn mynnu ei fod yn haeddu ad-daliad "am yr hyn y mae'r wladwriaeth wedi'i wneud" iddo.
Gwrthod iawndal i ddyn a gafodd ei garcharu ar gam am 5 mlynedd
Yn 2017, cafodd Brian Buckle o Abergwaun ei ddedfrydu i 15 mlynedd yn y carchar ar ôl cael ei euogfarnu o gam-drin rhywiol plant hanesyddol. Fodd bynnag, roedd ei deulu, gan gynnwys ei wraig Elaine, yn credu ei fod yn ddieuog ac yn ymgyrchu dros ei ryddid.
Ar ôl brwydr bum mlynedd, dyfarnodd y Llys Apêl bod yr euogfarn yn anniogel, gan arwain at ryddhau Mr Buckle o'r carchar ar unwaith.
Mewn ail achos yn Llys y Goron Abertawe yn 2023, a oedd yn cynnwys tystion a thystiolaeth fforensig newydd, dyfarnodd rheithgor yn unfrydol ei fod yn ddieuog mewn cyfnod byr.
Fodd bynnag, gostiodd y broses o brofi ei ddieuogrwydd hyd at £500,000 i'r teulu, ac mae'r profiad wedi cael effaith ddifrifol ar iechyd meddwl Mr Buckle.
"Rwy'n dioddef PTSD, rwyf ar feddyginiaeth, rwyf wastad yn teimlo'n bryderus," meddai. "Fel teulu mae wedi bod yn anodd iawn. Dyma'r peth mwyaf erchyll i mi erioed orfod mynd trwyddo."
Mewn datganiad, mae Llywodraeth y DU yn cydnabod yr effaith ddifrifol o gamweinyddu cyfiawnder ac yn ymrwymo i gefnogi unigolion wrth iddynt ailadeiladu eu bywydau.
Y gwrthod iawndal a'r ddadl yn San Steffan
Ar ôl i'w gais am iawndal gael ei wrthod yn 2024, arweiniodd Ben Lake, AS Ceredigion Preseli, ddadl yn San Steffan gan grybwyll achos Mr Buckle.
Dywedodd Alex Davies-Jones, cyn-Weinidog Cyfiawnder, ei bod eisiau adfer ei ffydd yn y system cyfiawnder troseddol.
Pan gytunodd y Weinyddiaeth Gyfiawnder i adolygu'r cais, roedd Mr Buckle, ei fargyfreithiwr a Mr Lake yn obeithiol y byddai'r gefnogaeth gan y llywodraeth yn gwneud gwahaniaeth.
Fodd bynnag, ym mis Ebrill, penderfynodd y Weinyddiaeth Gyfiawnder, er gwaethaf adolygiad pellach, nad oedd ei achos yn bodloni'r meini prawf statudol ar gyfer cael iawndal.
Er bod y teulu wedi mynegi dryswch, dywedodd eu llythyr eu bod yn "pwysleisio nad yw'r penderfyniad hwn yn effeithio ar y ffaith bod euogfarn Mr Buckle wedi'i diddymu, nac yn bwrw amheuaeth ar ganlyniad yr apêl".
Elaine Buckle, a fu'n cefnogi ei gŵr o'r dechrau gan gredu ei ddieuogrwydd, mae'n parhau i fod yn gefnogol.
Newid yn y gyfraith yn 2014 yn effeithio ar hawliau iawndal
Cafodd cais Mr Buckle ei wrthod oherwydd newid yn y gyfraith yn 2014. Cyn hynny, roedd iawndal yn cael ei dalu os oedd hawlydd wedi profi, y tu hwnt i amheuaeth resymol, na allai unrhyw reithgor rhesymol ei ddyfarnu'n euog ar sail y dystiolaeth o'u blaenau.
Yn ail achos Mr Buckle, dyfarnodd y rheithgor ei fod yn ddieuog ar ôl clywed tystion a thystiolaeth fforensig newydd, ac fe fyddai hynny wedi ei wneud yn gymwys i gael taliad.
Ond ers 2014, dim ond diffynyddion sy'n gallu profi nad ydynt wedi cyflawni'r drosedd sy'n gymwys am iawndal, rhywbeth sy'n amhosib yn ôl bargyfreithiwr Mr Buckle, Stephen Vullo KC, gan nad oes tystiolaeth DNA na CCTV i brofi dieuogrwydd yn derfynol.
"Pe baech chi'n gofyn i mi ddrafftio deddfwriaeth a fyddai'n sicrhau bod bron pawb yn cael eu gwrthod am iawndal, byddwn i'n drafftio rhywbeth tebyg i hyn [y gyfraith bresennol]," meddai Mr Vullo. "Nid camgymeriad mohono - mae'n fwriadol."
Mae asesiad y Weinyddiaeth Gyfiawnder ar y pryd yn nodi bod y newid yn gyfraith wedi'i fwriadu i leihau'r baich ar drethdalwyr.
Galwadau am newid y gyfraith a'r cynllun iawndal
Mae Ben Lake wedi beirniadu'r Weinyddiaeth Gyfiawnder am "glymu'n glos iawn" wrth reoliadau "eitha' diffygiol" y cynllun iawndal, gan ddadlau bod angen dychwelyd i'r drefn cyn 2014.
"Dwi 'di dadle yn y Senedd mai tarddiad y newid hynny oedd safio arian a 'wi'n credu bod e'n gywilyddus os taw dyna'r achos," meddai ar raglen Dros Frecwast.
Mae wedi disgrifio achos Mr Buckle fel un o'r anghyfiawnderau cliriaf iddo weld yn ei naw mlynedd fel AS, ac mae'r effaith arno a'i deulu yn "bellgyrhaeddol".
"Alla'i ddim credu am anghyfiawnder waeth all y wladwriaeth wneud yn erbyn dinesydd na ei garcharu fe neu hi ar gam. Dydw i ddim am adael hyn i fod," meddai. "Os yw hynny'n golygu fy mod i'n llusgo gweinidogion i Dŷ'r Cyffredin neu neuadd San Steffan, a chyflwyno cwestiynau nes eu bod o'r diwedd yn gwneud y peth cywir, mi w'nai."
Mewn datganiad, dywedodd Ms Davies-Jones, AS Pontypridd, ei bod yn ddrwg ganddi glywed bod cais Mr Buckle wedi ei wrthod eto, gan ddweud bod cwestiynau ehangach ynghylch y cynllun iawndal presennol.
Materion cyffredinol ynghylch iawndal am gamweinyddiad cyfiawnder
Mae iawndal am gamweinyddiaeth cyfiawnder wedi dod yn fater cynyddol ddadleuol yn y DU. Yn 2024, gofynnodd Llywodraeth y DU i Gomisiwn y Gyfraith gynnwys iawndal a chefnogaeth i'r rhai a gafwyd yn euog ar gam mewn adolygiad apeliadau troseddol yng Nghymru a Lloegr.
Mae gan Yr Alban a Gogledd Iwerddon gynlluniau iawndal eu hunain.
Yn achos cyn-bostfeistri a gafodd eu herlyn a'u cosbi ar gam yn sgil y sgandal Horizon, mae pedwar cynllun iawndal ar waith gan na fyddai'r dioddefwyr yn gymwys dan y cynllun sydd wedi gwrthod cais Brian Buckle.
Sgandal Swyddfa'r Post a materion iawndal eraill
Cafodd Andrew Malkinson ei adael heb yr un ceiniog wrth aros am iawndal am orfod treulio 17 mlynedd dan glo ar gam, wedi i dystiolaeth DNA brofi nad oedd yn euog o dreisio.
Bu bryn sylw i'w achos ac fe dderbyniodd swm cychwynnol y llynedd, ond dyw'r system, ym marn Mr Malkinson, "ddim yn ffit i bwrpas".
Cyhoeddodd Comisiwn y Gyfraith gynigion dros dro fis Chwefror y llynedd yn cynnwys gwrthdroi newid 2014 i'r gyfraith fel bod modd i unigolion orfod profi eu bod yn ddieuog ar sail tebygolrwydd, nid y tu hwnt i amheuaeth resymol.
Yn sgil diddordeb cyhoeddus sylweddol, mae'r elfen yma bellach yn cael blaenoriaeth ac mae disgwyl cyhoeddiad cyn diwedd y flwyddyn.
Mae Mr Brian Buckle yn gobeithio y bydd unrhyw newid yn ôl-weithredol i gynnwys ef ac eraill yn yr un sefyllfa, ac yn adfer ei ffydd yn y system cyfiawnder troseddol.
Dywed y Weinyddiaeth Gyfiawnder y bydd yn ystyried canfyddiadau'r adolygiad cyn penderfynu ar unrhyw gamau.
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, X, Instagram neu TikTok. Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033. Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.
